skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1000 artikelen over gezondheid!

De laatste paar jaren wordt door diverse onderzoeken steeds duidelijker dat oxidatieve stress een belangrijke rol speelt bij onvruchtbaarheid van de man. Naar schatting kampt 30-80% van de onvruchtbare mannen met oxidatieve stress.

Leefstijlfactoren, zoals bewegen roken, alcoholgebruik, overgewicht en antioxidanten in de voeding hebben invloed op de hoeveelheid oxidatieve stress en daarmee de vruchtbaarheid. In deel 1 van dit artikel wordt dieper ingegaan de relatie tussen oxidatieve stress en onvruchtbaarheid en de risicofactoren. In deel 2 komen de onderzoeks- en behandelmogelijkheden aan bod.

Eén op de 6-7 stellen is ongewenst kinderloos. Bij de helft van het aantal stellen is dit te wijten aan vruchtbaarheidsproblemen bij de man. Nieuwe onderzoeksresultaten suggereren, dat oxidatieve schade aan spermacellen bij 30-80% van de onvruchtbare mannen een grote rol speelt. Oxidatieve stress ontstaat wanneer de hoeveelheid reactieve zuurstofdeeltjes (ROS) de natuurlijke antioxidantcapaciteit van het lichaam overstijgt.

Deze ROS worden geproduceerd door spermacellen zelf en leucocyten (witte bloedcellen) in de zaadvloeistof. ROS beschadigen het celmembraan en de mitochondriën (energiefabriekjes) van de zaadcel. Hierdoor vermindert de motiliteit (bewegelijkheid) van de zaadcel en het vermogen om de eicel binnen te dringen en te fuseren. Daarnaast kunnen ROS het DNA van spermacellen beschadigen. Dit wordt in verband gebracht met een verstoorde ontwikkeling van de blastocyst, een embryonaal ontwikkelingsstadium, waarbij de gevormde holte wordt begrensd door een enkele laag cellen.

ROS en leucocyten

Bij zowel vruchtbare als onvruchtbare mannen worden leucocyten in de zaadvloeistof gevonden. Deze afweercellen helpen bij het vernietigen van schadelijke micro-organismen door de productie van ROS. Het is dan ook niet verwonderlijk dat leucocyten in de zaadvloeistof een belangrijke bron van oxidatieve stress zijn. Hoe meer leucocyten, hoe hoger de ROS-productie.

Echter sommige onderzoekers zagen geen verschil in de hoeveelheid leucocyten in de zaadvloeistof tussen vruchtbare en onvruchtbare mannen. Niet alleen de hoeveelheid, maar ook de activiteit van de leucocyten speelt een rol. Hoe meer ROS de leucocyten producten hoe meer ontstekingsbevorderende cytokines, zoals interleukine 6, interleukine 8 en tumor necrose factor alfa er in de zaadvloeistof worden gevonden.

ROS en spermacellen

Hoe meer ontwikkeld (rijp) spermacellen zijn hoe minder ROS ze produceren. Onrijpe zaadcellen produceren aanzienlijk meer ROS dan rijpe zaadcellen. Bij de aanmaak van ROS in de zaadcel is het enzym NOX-5 betrokken. Het is nog onduidelijk of de overexpressie van dit enzym in spermacellen van onvruchtbare mannen verantwoordelijk is voor de oxidatieve stress in de zaadcel.

Antioxidanten en oxidatieve stress

Het lichaam heeft diverse strategieën ontwikkeld om zaadcellen te beschermen tegen oxidatieve stress. De zaadcel en de zaadvloeistof beschikken over zowel enzymatische als niet-enzymatische antioxidanten om zich te beschermen tegen ROS. De belangrijkste enzymatische antioxidanten zijn SOD (Superoxide Dismutase), katalase en GPX (glutathion peroxidase). Er is een verband aangetoond tussen in ieder geval verminderde katalase-activiteit en GPX-activiteit en onvruchtbaarheid bij mannen.

Daarnaast bevat zaadvloeistof de niet-enzymatische antioxidanten vitamine C en E, glutathion, taurine, albumine, carnitine ,carotenoïden ,flavenoïden, uraat en prostasomen (extracellulaire organellen). Antioxidanten in de zaadvloeistof beschermen duidelijk de spermacel tegen oxidatieve schade na de ejaculatie. Echter tijdens de spermavorming en de opslag in de testikels moeten de zaadcellen het zonder de bescherming van de antioxidanten in het zaadvocht doen. Zaadcellen zijn daarom extra gevoelig voor schade tijdens deze periodes. Een substantieel aantal onderzoekers hebben significante reductie gemeld in niet-enzymatische antioxidant activiteit in de zaadvloeistof van onvruchtbare t.o.v. vruchtbare mannen.

Oorzaken van oxidatieve stress

Maar wat zijn nu de risicofactoren voor het ontwikkelen van oxidatieve schade aan de zaadcel? Hierbij spelen verschillende factoren een rol: Afwijkingen zonder aanwijsbare oorzaak, door medisch ingrijpen veroorzaakte afwijkingen, leefstijl, milieu, infecties, auto-immuun- en inflammatoire aandoeningen, afwijkingen in de testikels en chronische ziekten.
Onder de eerst genoemde factor valt teratospermie, een aandoening waarbij het zaad te veel afwijkingen aan de kopvorm heeft.

Het gebruik van vruchtbaarheidstechnieken, zoals IVF en IUC en medicatie, zoals cyclofosfamide (chemotherapie), maar ook aspirine en paracetamol kunnen de oxidatieve stress in de zaadcel verhogen. Bij vruchtbaarheidstechnieken wordt het zaad d.m.v. centrifugeren gescheiden van de zaadvloeistof. Het zaad is dan niet langer beschermd door het anti-oxidantrijke zaadvocht. Ook het invriezen van sperma verhoogt de oxidatieve stress.

Leefstijl

De leefstijl heeft veel invloed op de hoeveelheid oxidatieve stress. Roken, onvoldoende inname van anti-oxidantrijke voeding, alcholgebruik, excessen in de hoeveelheid beweging, overgewicht en psychische stress verhogen de oxidatieve stressbelasting van de zaadcel.

Roken

Rokers hebben 48% meer leucocyten en 107% meer ROS in hun zaadvocht dan niet rokers. Daarbij is de concentratie van anti-oxidanten, zoals vitamine C en E in het zaadvocht verlaagd.

Nutriëntentekorten

Diverse tekorten aan voedingsstoffen worden door onderzoekers in verband gebracht met oxidatieve schade aan spermacellen. Zo wordt er een verband gelegd tussen de vitamine C inname en de spermacelconcentratie en de vitamine E inname en de hoeveelheid bewegelijk, actief sperma. Bij lage concentraties vitamine C in zaadvocht worden er meer beschadigd DNA in de zaadcel gevonden.

Alcoholgebruik

(Excessief) alcoholgebruik verhoogt de aanmaak van systemische oxidatieve stress. Bovendien is de voeding van veel alcoholisten arm aan anti-oxidanten.

Lichaamsbeweging

Bij zowel een tekort als een overmaat aan lichaamsbeweging stijgt de productie van ROS. In knaagdiermodellen is er een verband gezien tussen overmatige lichamelijke inspanning en een verlaging van de hoeveelheid en bewegelijkheid van spermacellen en verhoogde oxidatieve stress in de testikels.

Overgewicht

Mannen met overgewicht produceren meer oxidatieve stress. Het vetweefsel maakt ontstekingsbevorderende cytokines vrij, die op hun beurt de productie van ROS door leucocyten verhogen. Bovendien zorgt het ophopen van vetweefsel in de schaamstreek ervoor dat de temperatuur in de testikels toeneemt. Een hogere testikeltemperatuur wordt in verband gebracht met verhoogde oxidatieve stress en een verminderde zaadkwaliteit.

Milieu

Diverse stoffen in het milieu hebben een relatie met oxidatieve stress en onvruchtbaarheid. Enkele voorbeelden zijn phtalaten, bestrijdingsmiddelen, het conserveermiddel zwaveldioxide, luchtverontreinigingen en zware metalen. Phtalaten zijn chemische stoffen die worden gebruikt als weekmakers in plastic. Ze komen voor in verpakkingen voor voedingsmiddelen en cosmetische producten.

Phthalaten komen het lichaam binnen via de voeding, huid of de luchtwegen en kunnen de aanmaak van sperma remmen en het DNA beschadigen. Zwaveldioxide (E-220) wordt als conserveermiddel gebruikt in o.a. gedroogde zuidvruchten, aardappelproducten, vruchtensaus en –siroop, wijn, vruchtentoetjes, limonadesiroop en gekruide sauzen.

Infecties

Recidiverende infecties van de urinewegen of de geslachtsorganen zorgen voor chronische ontstekingsreacties met een vergrote instroom van ROS-producerende leucocyten in de geslachtsorganen. Zo worden bij Clamydia en Herpes simplex infecties verhoogde oxidatieve stress-waarden in sperma gevonden.

Systemische infecties ,zoals HIV, hepatitis B en C, malaria, tuberculose verhogen de hoeveelheid systemische oxidatieve stress. Bij HIV wordt bijvoorbeeld een verhoogde hoeveelheid leucocyten en leucocytenactiviteit gezien. Bij hepatitis B en C is de spermamotiliteit verminderd.

Auto-immuun en inflammatoire aandoeningen

Hieronder vallen auto-immuun- en ontstekingsreacties bij chronische, niet bacteriële prostatitis en hersteloperaties na een vasectomie (doorsnijden van de zaadleider).

Afwijkingen in de testikels

Verhoogde oxidatieve stress komt voor bij o.a. een aderbreuk in de testikel, niet ingedaalde zaadballen en een verdraaide zaadleider.

Chronische ziekten

De volgende chronische ziekten worden in verband gebracht met verhoogde oxidatieve stress van het sperma: diabetes, chronische nierziekten, beta-thalassemie en afwijkingen in de homocysteïne huishouding.

Door diabetes vermindert de aanmaak van sperma en gaat het vermogen om een erectie te krijgen achteruit. Ook hebben diabetische mannen een hoger niveau van DNA-schade van de spermacel. Bij problemen in de homocysteïnehuishouding hoopt door een tekort aan vitamine B of een defect in het MTHFR-gen de stof homocysteïne zich op in het bloed.

Deze veel voorkomende afwijking zorgt voor ontstekingsreacties in het lichaam en kan zo allerlei organen beschadigen, zoals hart- en bloedvaten, gewrichten, hersenen en zenuwen. Een verhoogd homocysteïnegehalte in het bloed kan leiden tot dysfunctie van de geslachtsorganen en oxidatieve stress in de testikels. Bij verschillende onderzoeken werd gezien dat bij onvruchtbare mannen er veel vaker afwijkingen in de homocysteïne huishouding voorkomen dan bij vruchtbare mannen.

Onderzoeksmogelijkheden

De meest gebruikte test voor het vaststellen van oxidatieve stress van de spermacel is de meting van de hoeveelheid malondi-aldehyde (MDA) in de zaadvloeistof en het sperma. Bij onvruchtbare mannen met oxidatieve stress is zowel de concentratie MDA in zaadvocht als spermacellen verhoogd. Deze tests worden helaas niet routinematig bij vruchtbaarheidsafdelingen in ziekenhuizen (nog) gedaan.

Daarnaast is het mogelijk om de MDA-spiegel in het bloed te bepalen. Dit is een goede indicator voor systemische oxidatieve stress, de hoeveelheid oxidatieve stress in het hele lichaam. Wanneer deze waarde verhoogd is, wil dit niet zeggen dat de waardes in sperma en –vocht ook automatisch verhoogd zijn. Maar de kans is natuurlijk wel groter dan bij een normale waarde. De MDA-waarde in het bloed is te meten via uw arts of natuurdiëtist bij een aantal particuliere laboratoria in Nederland.

Ook zijn er indirecte manieren om oxidatieve stress bij sperma vast te stellen. Dit kan d.m.v. analyses van de zaadvloeistof die routinematig in elke vruchtbaarheidsafdeling van een ziekenhuis worden gedaan. Hierbij wordt gekeken naar de pH, zaadcelconcentratie, motiliteit van de zaadcel, het aantal abnormaal gevormde zaadcellen, de viscositeit (stroperigheid) en de aanwezigheid van andere cellen.

Bij onvruchtbare mannen met oxidatieve stress is er vaak sprake van een verminderde totale hoeveelheid spermacellen, verminderde motiliteit én een verminderde concentratie goed gevormde spermacellen. De beste marker voor oxidatieve stress is wel de aanwezigheid van te grote hoeveelheden onvoldoende bewegelijk zaad.

Verder blijkt er een positief verband te bestaan tussen de hoeveelheid minder bewegelijk zaad en de hoeveelheid geoxideerd sperma DNA. Tenslotte gaat hyperviscositeit (te stroperig) zaadvocht vaak samen te gaan met een verhoogde waarde MDA en verlaagde waardes antioxidanten in het zaadvocht.

Behandelmogelijkheden

Wanneer duidelijk is dat onvruchtbaarheid bij de man het gevolg is van oxidatieve stress, is het belangrijk om de onderliggende oorzaken te achterhalen. Er kan dan een op maat gesneden behandelplan worden opgezet. Allereerst dienen, indien mogelijk, de onderliggende ziektes en afwijkingen te worden behandeld.

Denkt u hierbij bijvoorbeeld aan de behandeling van diabetes, chronische infecties, zware metalenbelasting en chronische nierziekten. Daarnaast kunnen een gezonde leefstijl en voeding en het gebruik van antioxidanten een belangrijke bijdrage leveren aan het verhogen van de vruchtbaarheid.

Hieronder volgen 12 tips ter verlaging van oxidatieve stress bij onvruchtbaarheid. Voor meer achtergrondinformatie over de werkingsmechanismen van deze maatregelen zie ook deel 1 van dit artikel.

12 Oxidatieve stress verlagende tips

1. Rook niet en gebruik geen alcohol.2. Vermijd het regelmatig gebruik van paracetamol en aspirine.Gebruikt u deze medicatie op doktersadvies overleg dan met uw behandelend arts.
3. Beweeg dagelijks maar vermijd overmatige inspanning.4. Zorg voor voldoende ontspanning.Dit aangezien psychische stress oxidatieve stress verhogend werkt.
5. Voorkom overgewicht.Gebruik een regelmatige natuurlijke, gezonde voeding met een lage glycemische lading. Dit voorkomt een verstoorde insulinehuishouding en hiermee de aanmaak van ontstekingsbevorderende, oxidatieve stress verhogende stoffen. Zie voor meer informatie ook het artikel op onze site over metabool syndroom.
6. Vermijd zoveel mogelijk contact met milieuverontreinigingen.A. Het gaat vooral om bestrijdingsmiddelen, phtalaten en zware metalen.
B. Eet zoveel mogelijk biologisch voedsel. Biologische producten worden zonder bestrijdingsmiddelen geteeld.
C. Gebruik zelf geen onkruidbestrijdingsmiddelen en insecten werende chemische middelen in huis en tuin.
D. Gebruik natuurlijke verzorgingsproducten zonder belastende phtalaten en parabenen. Phtalaten zijn chemische stoffen die worden gebruikt als weekmakers in plastic. Ze komen voor in verpakkingen voor voedingsmiddelen en cosmetische producten. Phthalaten kunnen de aanmaak van sperma remmen en het DNA beschadigen.
E. Vermijd zoveel mogelijk voedsel verpakt in plastic, blik en met plastic beklede kartonnen pakken. Verpakkingsplastic kan schadelijke phtalaten bevatten. Neem liever onverpakte of in papier of glas verpakte producten.
F. Komt u via uw werk in aanraking met belastende stoffen, zoals bij verven, lassen en metaal bewerken? Bescherm u dan goed met de juiste kleding en apparatuur.
7. Voorkom oververhitting van de testikels.Ga niet te lang in de sauna en neem niet te lang warme baden.Gebruik luchtige en goed ventilerende kleding.
8. Houd het homocysteïne beneden de 6.Een verhoogd homocysteïnegehalte is een risicofactor voor onvruchtbaarheid bij mannen én vrouwen. Laat daarom uw nuchtere homocysteïnegehalte in het bloed bepalen. Dit kan via uw arts of natuurdiëtist. Een waarde boven de 6 duidt op een verhoogd risico op oxidatieve stress. Hoe hoger de waarde hoe hoger het risico. Een verhoogd homocysteïnegehalte wordt behandeld met suppletie van o.a. vitamine B2, B6, B12 en foliumzuur en een homocysteïneverlagende voeding. Een natuurdiëtist kan u hierin adviseren en begeleiden.
9. Vermijd voedingsmiddelen met zwaveldioxide.Zwaveldioxide (E 220) wordt als conserveermiddel gebruikt in o.a. gedroogde zuidvruchten, aardappelproducten, vruchtensaus en –siroop, wijn, vruchtentoetjes, limonadesiroop en gekruide sauzen. In biologische producten mag geen zwavel worden gebruikt. Biologische producten zijn daarom vrij van zwaveldioxide. Een uitzondering hierop is biologische wijn, waarin wel kleine hoeveelheden van dit conserveermiddel mag worden gebruikt.
10. Let op de manier waarop u uw eten klaarmaakt.Bij bakken, braden, grillen, frituren en roerbakken komen veel vrije radicalen vrij. Kook, blancheer, pocheer, stoom, stoof of smoor uw eten liever. Wilt u toch een keer bakken, braden, grillen, frituren of roerbakken? Gebruikt u dan bij voorkeur milde olijfolie, kokosolie, roomboter, ghee of high oleïc zonnebloemolie. Deze vetten zijn het beste bestand tegen verhitting.
11. Gebruik een antioxidantrijke voeding.Om de zaadcel te beschermen tegen oxidatieve stress heeft het lichaam voldoende anti-oxidanten nodig. De belangrijkste antioxidanten voor de zaadcel zijn superoxide-dismutase (SOD), katalase, glutathionperoxidase (GPX), vitamine C en E, glutathion, taurine, carnitine, carotenoïden en flavonoïden.

Voor de vorming van SOD zijn onder meer koper en zink en GPX glutathion en selenium nodig. Rijk aan deze voedingsstoffen zijn o.a. ongebrande noten en zaden, volle granen, uien, knoflook, asperge, avocado, schelp- en schaaldieren.

Rijk aan vitamine C zijn vooral koolsoorten, citrusfruit, bessen en aardappels. Belangrijke bronnen van vitamine E zijn volkorenproducten, ongebrande noten en zaden, tarwekiemen en koudgeperste olie van noten, zaden en tarwekiemen.

Taurine en carnitine komen vooral voor in vlees en vis. Rijk aan carotenoïden zijn oranje, geel en rood gekleurde groenten- en fruitsoorten, zoals rode, gele en oranje paprika, wortel, pompoen, gele courgette, appel, abrikoos, perzik en citrusfruit. Deze voedingsmiddelen bevatten ook veel flavonoïden. Andere bronnen van flavonoïden zijn bijvoorbeeld bessen, druiven, groene thee, uien en allerlei soorten kruiden en specerijen, zoals knoflook, rozemarijn, geelwortel en gember.

Samengevat:
Ga u te buiten aan groenten en fruit.
Gebruik volle granen en volkorenproducten.
Vul uw voeding verder aan met mager biologisch vlees, vis, ongebrande noten en zaden en wat koudgeperste olie.
Maak uw eten royaal op smaak met kruiden en specerijen (als u deze verdraagt).
12. Vul de voeding aan met antioxidanten.Veel kleine, niet placebo-gecontroleerde onderzoeken rapporteren een significante verbetering in totale spermaconcentratie, motiliteit en hoeveelheid goed gevormd sperma door gebruik van antioxidanten. Deze positieve resultaten moeten echter nog bevestigd worden door grotere, placebo gecontroleerde studies. Ook moet onderzoek nog meer duidelijkheid geven over met welke antioxidanten in welke doseringen de beste resultaten te verwachten zijn.

Antioxidanten waarbij tot nog toe veelbelovende positieve resultaten zijn geboekt zijn: astaxanthine, carnitine en een combinatie van acteylcysteïne, bètacaroteen, vitamine E en essentiële vetzuren. Deze voedingsstoffen blijken direct de hoeveelheid ROS in zaadvocht te verlagen.

Vitamine E heeft ROS verlagend effect

In een 3 maanden durende gerandomiseerde, placebogecontroleerde studie werd het ROS-verlagende effect vastgesteld van 600 mg vitamine E per dag. Verder liet een ander placebogecontroleerd onderzoek met een combinatie van 400 mg vitamine E en 225 microgram selenium of 300 mg vitamine E alleen een verlaging van het MDA-gehalte in sperma zien.

Tenslotte gaf het gebruik van 1 gram vitamine C en vitamine E in een goed opgezet gerandomiseerd, placebo-gecontroleerd onderzoek een significante daling in DNA-schade van spermacellen. Dit resultaat werd bevestigd in een niet placebo-gecontroleerde studie met een combinatie van 400 mg vitamine C, 400 mg vitamine E, 18 mg bètacaroteen, zink en selenium of een combinatie van acetylcysteïne, 180 mg vitamine E, 30 mg bètacaroteen en essentiële vetzuren.

Veel relatief slecht opgezette studies tonen het positieve effect aan van antioxidanten op de totale hoeveelheid sperma en de hoeveelheid goed gevormd sperma. Dit wordt niet bevestigd in de meeste goed opgezette onderzoeken. De enige parameter die in goed opgezette studies verbeterde was de sperma-motiliteit. Suppletie van carnitine, selenium, vitamine E, selenium samen met vitamine E, glutathion en astaxanthine gaven in een aantal goed opgezette studies een lichte, maar significante verbetering in motiliteit van het sperma.

Antioxidant formule 3 maanden vooraf aan een IVF-ICSI behandeling

Veel studies bevestigen dus dat antioxidanten de zaadkwaliteit kunnen verbeteren. Echter minder helder is nog of deze stoffen ook het vermogen hebben om de kans op een zwangerschap te verhogen. De onderzoeker Suleiman en collega’s rapporteerden al in 1996, dat suppletie met vitamine E resulteerde in verminderde oxidatieve stress van sperma en meer spontane zwangerschappen in de 6 daarop volgende maanden.

In 2007 werd d.m.v. een gerandomiseerd placebo gecontroleerd onderzoek vastgesteld, dat het gebruik van een antioxidant formule 3 maanden vooraf aan een IVF-ICSI behandeling de kans op een zwangerschap vergrootte. De antioxidant formule bestond uit een combinatie van vitamine C en E, selenium, lycopeen, zink, selenium, foliumzuur en knoflook.

Al hoewel er nog meer onderzoek nodig is naar het gebruik van antioxidanten bij oxidatieve onvruchtbaarheid lijkt het gebruik van deze therapeutische maatregel veel belovend. Het meeste effect is te verwachten van een combinatie van diverse antioxidanten samen met een gezonde eet- en leefstijl.

Voor meer informatie en een persoonlijk advies kunt u terecht bij een natuurdiëtist gespecialiseerd in voeding bij een kinderwens. Zie de adressenlijst.

Literatuur en links:

Meer praktische informatie over natuurlijke voeding en vruchtbaarheid voor man én vrouw kunt u vinden in de brochure ‘ Natuurlijke voeding bij een kinderwens’.

Boeken:

Bronnen:

Agarwal A, Said TM, Oxidative stress, DNA damage and apoptosis in male infertility: a clinical approach. BJU Int 2005;95:503-507.
Agarwal A, Sharma RK, Nallella KP, Thomas AJ Jr, Alvarez JG, Sikka SC,Reactive oxygen species as an independent marker of male factor infertility. Fertil Steril 2006;b 86:878-885. Aitken RJ, West K, Buckingham D Leukocytic infiltration into the human ejaculate and its association with semen quality, oxidative stress, and sperm function. J Androl1994;15:343-352.
Alkan I, Simsek F, Haklar G, Kervancioglu E et al Reactive oxygen species production by the spermatozoa of patients with idiopathic infertility: relationship to seminal plasma antioxidants. J Urol 1997;157:140-143.
Bezold G, Lange M, Peter RU Homozygous methylenetetrahydrofolate reductase C677T mutation and male infertility. N Engl J Med 2001;344:1172-1173.
Dandekar SP, Nadkarni GD, Kulkarni VS et al Lipid peroxidation and antioxidant enzymes in male infertility. J Postgrad Med 2002;48:186-189. discussion 189–190.
Eskenazi B, Kidd SA, Marks AR et al Antioxidant intake is associated with semen quality in healthy men. Hum Reprod 2005;20:1006-1012.
Fenster L, Katz DF, Wyrobek AJ et al Effects of psychological stress on human semen quality. J Androl 1997;18:194-202.
Forges T, Monnier-Barbarino P, Alberto JM et al. Impact of folate and homocysteine metabolism on human reproductive health. Hum Reprod Update 2007;13:225-238.
Fraga CG, Motchnik PA, Shigenaga MK et al Ascorbic acid protects against endogenous oxidative DNA damage in human sperm. Proc Natl Acad Sci USA 1991;88:11003-11006. Fraga CG, Motchnik PA, Wyrobek AJ et al Smoking and low antioxidant levels increase oxidative damage to sperm DNA. Mutat Res1996;351:199-203.
Fujii J, Iuchi Y, Matsuki S et al Cooperative function of antioxidant and redox systems against oxidative stress in male reproductive tissues. Asian J Androl2003;5:231-242.
Gambera L, Serafini F, Morgante G et al Sperm quality and pregnancy rate after COX-2 inhibitor therapy of infertile males with abacterial leukospermia. Hum Reprod 2007;22:1047-1051.
Garrido N, Meseguer M, Alvarez J et al Relationship among standard semen parameters, glutathione peroxidase/glutathione reductase activity, and mRNA expression and reduced glutathione content in ejaculated spermatozoa from fertile and infertile men. Fertil Steril 2004;b 82(Suppl 3):1059-1066.
Gurbuz B, Yalti S, Ficicioglu C et al Relationship between semen quality and seminal plasma total carnitine in infertile men. J Obstet Gynaecol 2003;23:653-656.
Hauser R, Meeker JD, Singh NP et al. DNA damage in human sperm is related to urinary levels of phthalate monoester and oxidative metabolites. Hum Reprod 2007;22:688-695. Koch OR, Pani G, Borrello S et al. Oxidative stress and antioxidant defenses in ethanol-induced cell injury. Mol Aspects Med2004;25:191-198.
Lee HC, Jeong YM, Lee SH et al Association study of four polymorphisms in three folate-related enzyme genes with non-obstructive male infertility. Hum Reprod 2006;21:3162-3170. Lewis SE, Sterling ES, Young IS et al. Comparison of individual antioxidants of sperm and seminal plasma in fertile and infertile men. Fertil Steril1997;67:142-147. Agarwal A, Nallella KP, Allamaneni SS, Et al. Role of antioxidants in treatment of male infertility: an overview of the literature. Reprod Biomed Online 2004;8:616-627.
Comhaire FH, Christophe AB, Zalata AA et al. The effects of combined conventional treatment, oral antioxidants and essential fatty acids on sperm biology in subfertile men. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids2000;63:159-165.
Comhaire FH, El Garem Y, Mahmoud A et al. Combined conventional/antioxidant ‘Astaxanthin’ treatment for male infertility: a double blind, randomized trial. Asian J Androl 2005;7:257-262.
Gambera L, Serafini F, Morgante G et al. Sperm quality and pregnancy rate after COX-2 inhibitor therapy of infertile males with abacterial leukospermia. Hum Reprod 2007;22:1047-1051.
Holford P. , Braly J., The H-factor, Piatkus 2003
Holford P., Balance your hormones, Piatkus, 2011
Keskes-Ammar L, Feki-Chakroun N, Rebai T et al. Sperm oxidative stress and the effect of an oral vitamin E and selenium supplement on semen quality in infertile men. Arch Androl2003;49:83-94.
Kessopoulou E, Powers HJ, Sharma KK, Pearson MJ et al. A double-blind randomized placebo cross-over controlled trial using the antioxidant vitamin E to treat reactive oxygen species associated male infertility. Fertil Steril1995;64:825-831.
Lenzi A, Sgro P, Salacone P, A placebo-controlled double-blind randomized trial of the use of combined l-carnitine and l-acetyl-carnitine treatment in men with asthenozoospermia. Fertil Steril2004;81:1578-1584
Menezo YJ, Hazout A, Panteix G et al. Antioxidants to reduce sperm DNA fragmentation: an unexpected adverse effect. Reprod Biomed Online 2007;14:418-421.
Rolf C, Cooper TG, Yeung CH et al. Antioxidant treatment of patients with asthenozoospermia or moderate oligoasthenozoospermia with high-dose vitamin C and vitamin E: a randomized, placebo-controlled, double-blind study. Hum Reprod1999;14:1028-1033.
Suleiman SA, Ali ME, Zaki ZM et al. Lipid peroxidation and human sperm motility: protective role of vitamin E. J Androl 1996;17:530-537.
Tremellen K, Miari G, Froiland D et al. A randomised control trial examining the effect of an antioxidant (Menevit) on pregnancy outcome during IVF-ICSI treatment.Aust N Z J Obstet Gynaecol 2007;47:216-221.
Vicari E, Calogero AE. Effects of treatment with carnitines in infertile patients with prostato-vesiculo-epididymitis. Hum Reprod 2001;16:2338-2342.
Vicari E, La Vignera S, Calogero AE. Antioxidant treatment with carnitines is effective in infertile patients with prostatovesiculoepididymitis and elevated seminal leukocyte concentrations after treatment with nonsteroidal anti-inflammatory compounds. Fertil Steril 2002;78:1203-1208.
Waal Malefijt de M., Visser T., Het energieherstelplan, Schors 2008.