skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1000 artikelen over gezondheid!

Ziekteverschijnselen door gluten zijn niet altijd in het maag-darmkanaal. Denk bij gluten ook aan depressie, gewrichtsontsteking, bloedarmoede en botontkalking. Steeds meer Nederlanders blijken overgevoelig te zijn voor gluten. Veel klachten verdwijnen na het weglaten van gluten uit de voeding. Kunnen bepaalde glutenvrije producten op de lange termijn tot andere klachten leiden?

Wat is gluten?

Gluten is een mengsel van eiwitten, dat van nature voorkomt in bepaalde graansoorten zoals tarwe, rogge, spelt, kamut en gerst. Het is een kleverige substantie, dat luchtigheid geeft aan brood, koek en gebak. Wanneer iemand met een glutenovergevoeligheid toch gluten eet, raakt hierdoor het darmslijmvlies beschadigd. Dit leidt tot allerlei vervelende klachten, zoals ontlastingsproblemen, ernstige vermoeidheid, stemmingswisselingen, botontkalking en onvruchtbaarheid. Door het volledig weglaten van gluten uit de voeding verdwijnen veel van deze klachten.

gluten

Ondanks dat het dieet in de praktijk niet gemakkelijk is, zijn deze mensen blij met glutenvrij. Ze voelen zich na enige weken of maanden glutenvrij een stuk beter.
Maar wat zijn de gevolgen voor de gezondheid van het glutenvrije dieet op de langere termijn? Zijn ze dan nog steeds blij met glutenvrij eten?

Coeliakie

De meest bekende vorm van glutenovergevoeligheid is coeliakie. Dit is een auto-immuunziekte van de dunne darm die het gevolg is van een overgevoeligheid voor gluten in de voeding. Deze erfelijke aandoening gaat niet over en daarom moet er levenslang een glutenvrij dieet gevolgd worden.
Naar schatting heeft 1 op de 100 tot 200 Nederlanders coeliakie, waarvan de meeste nog niet gediagnosticeerd zijn. Uit Nederlands onderzoek blijkt dat op elk kind met bekende coeliakie er 14 zijn met een nog niet herkende coeliakie. Bij elke volwassene met coeliakie blijken er zelfs 22 nog niet herkend!
Daarnaast is er nog een (waarschijnlijk veel grotere) groep Nederlanders die geen coeliakie heeft, maar wel klachten ondervindt van het eten van glutenhoudende producten, zoals brood, crackers, pasta, pap e.d. Hun klachten verdwijnen of verminderen sterk wanneer ze gluten uit hun voeding weg laten. Deze vorm van glutenovergevoeligheid wordt in de praktijk vooral bij volwassenen en kinderen gezien waarbij door een of meerdere factoren het darmslijmvlies beschadigd is geraakt. Dit kan zijn door bijvoorbeeld parasitaire infecties, schimmelinfecties, medicijngebruik (antibiotica, corticosteroïden, pijnstillers), andere voedselovergevoeligheden (vooral melk) of een zware metalenbelasting.

Klachten bij glutenovergevoeligheid

Bij welke klachten kunt u denken aan een mogelijke glutenintolerantie? Er kunnen een of meerdere klachten tegelijk optreden. Er zijn ook mensen die klachtenvrij zijn en toch glutenintolerant blijken. Dat maakt het stellen van de diagnose extra moeilijk. De meest voorkomende klachten zijn – Afwijkend ontlastingspatroon: diarree, brijachtige ontlasting of juist verstopping
– Vettige, zure ontlasting, remsporen in het toilet
– Buikpijn, opgezette buik met veel winderigheid
– Misselijkheid, braken
– Gewichtsverlies
– Sterk wisselende stemmingen: depressief, humeurig, huilerig, onrustig
– Gebrek aan eetlust of juist overmatige eetlust
– Ontwikkelingsachterstand bij kinderen, onvoldoende lengtegroei of een vertraagde puberteit
– Slecht gebit, tandglazuurafwijkingen
– Vermoeidheid, lusteloosheid, slaperigheid
– Bloedarmoede
– Vochtophopingen, b.v. rond de enkels
– Botafwijkingen: osteopenie, osteoporose
– Slappe spieren
– Vruchtbaarheidsproblemen
– Klachten aan het zenuwstelsel (polyneuropathie)
Bij een aantal andere aandoeningen kan er sprake zijn van een onderliggende coeliakie. Bij Diabetes mellitus type 1 (1 op de 30 heeft coeliakie), Syndroom van Down (1 op de 10 heeft coeliakie), Prikkelbaar darmsyndroom (1 op de 10 heeft coeliakie), Schildklieraandoeningen (1 op de 10 ontwikkelt coeliakie), Auto-immuunziekten, zoals multiple sclerose, ziekte van Sjögren, psoriasis, reuma Epilepsie, autisme, ADHD, PDDNOS, schizofrenie en andere psychische stoornissen.

Het stellen van de diagnose

Hoe komt u er achter dat u overgevoelig bent voor gluten? Voor het vaststellen van coeliakie worden een aantal onderzoeken gedaan. Bloedonderzoek naar AGA IgA antigliadine, EmA anti-endomysium en IgA anti-tissue transglutaminase (IgATTGA). Door de slechte opname van voedingsstoffen in de darm komen ook regelmatig lage bloedwaarden voor van hemoglobine, ijzer, calcium, vitamine B12, vitamine A en D.
De diagnose coeliakie is pas 100% zeker bij een afwijkend dunne darmbiopt. Met een endoscoop wordt dan een klein stukje weefsel uit de dunne darm weggenomen. Bij coeliakie zijn de darmvlokken een groot deel verdwenen. Na een glutenvrij dieet en na een belasting met gluten worden er opnieuw darmbiopten genomen. Al deze onderzoeken kunnen uitsluitend door een (natuur)arts worden aangevraagd.

De diagnose bij andere vormen van glutenintolerantie

Andere vormen van glutenovergevoeligheid zijn te ontdekken zijn door het bepalen van IgA anti-gliadine en IgG antistoffen tegen gluten in het bloed en/of bepaling van IgA anti-gliadine en tissue/transglutaminase in de ontlasting. Wanneer gluten uit de voeding de darmwand (nog) weinig hebben beschadigd, is het IgA antigliadine in de ontlasting vaak verhoogd en het IgA antigliadine in het serum normaal tot licht verhoogd en het IgA anti-tissue-transglutaminase normaal. Wanneer de darmwand beschadigd is geraakt door gluten, is het IgA anti-tissue-transglutaminase vaak verhoogd.
De bloedonderzoeken kunnen alleen via een (natuur)arts worden aangevraagd. De ontlastingsonderzoeken zijn ook via een natuurdiëtist met extra expertise op dit gebied of deskundig natuurgeneeskundig therapeut aan te vragen. Let op: Wanneer er al lange tijd geen gluten worden gegeten zijn bovenstaande tests altijd negatief. Om een goede diagnose te stellen is het daarom bij verdenking van glutenovergevoeligheid van groot belang om eerst onderzoek te doen voordat glutenvrij wordt gegeten. Anders is de kans op het stellen van een goede diagnose verkeken.

De behandeling

Na het stellen van de diagnose bestaat de behandeling bij coeliakie en andere vormen van glutenintolerantie uit het volgen van een glutenvrij dieet. Door de slechte conditie van de darmen komen combinaties met andere voedselintoleranties vaak voor.
In de praktijk komen de volgende intoleranties regelmatig samen voor: intoleranties voor koemelkeiwit, lactose (melksuiker), scherpe kruiden en specerijen, citrusfruit, gist, vetrijk en/of suikerrijk voedsel. Bovendien ziet men vaak in de uitslagen van ontlastingsonderzoeken, dat de natuurlijke darmflora uit balans is. Ook komt er regelmatig overgroei voor van gisten, schimmels, parasieten en pathogene darmbacteriën, zoals de pseudomonas, salmonella, klebsiella en E. coli biovare. Begeleiding door een in voedselovergevoeligheden gespecialiseerde (natuur)diëtist is onontbeerlijk bij het opzetten van een individueel aangepast dieet.

Het glutenvrije dieet

Gluten zit in alle producten die bereid zijn met de glutenhoudende granen zoals tarwe, rogge, gerst, spelt en kamut. Grote en ook kleine hoeveelheden gluten zijn verwerkt in zeer veel producten, zoals brood, pasta, koek, snoep, worst, soepen en sauzen. Voor mensen met coeliakie is het belangrijk om zelfs het kleinste spoortje gluten in producten te vermijden. Bij andere vormen van glutenintolerantie is de mate waarin gluten moeten worden weglaten afhankelijk van de ernst van de intolerantie. Kleine hoeveelheden in bijvoorbeeld tarwezetmeel of meel in soepen of worst hoeven dan niet altijd een probleem te zijn.

Glutenhoudende granen vervangen door glutenvrije soorten

De volgende granen en graanachtigen zijn glutenvrij en kunnen een alternatief zijn voor de glutenhoudende granen: teff, maïs, rijst, boekweit, amaranth, quinoa, aardappelmeel, tapioca en haver. Haverproducten, zoals havermeel en havervlokken zijn helaas vaak vervuild met kleine hoeveelheden glutenhoudende granen, zoals tarwe. Haver kan daarom alleen gebruikt worden als hele korrel, in de vorm van zelfgemalen havermeel of zelfgeplette havervlokken (eigen graanmolen en vlokkenpletter) of haverproducten met het glutenvrije logo er op.

Vervuiling met gluten

Ook de andere glutenvrije granen en graanproducten kunnen vervuild zijn met kleine hoeveelheden glutenhoudende granen. Dit komt bijvoorbeeld voor wanneer de partij glutenvrije granen door dezelfde machine gaan als waar net de glutenhoudende granen zijn gegaan. Voor mensen met coeliakie of ernstige glutenintolerantie is het daarom erg belangrijk om uitsluitend producten te nemen die absoluut glutenvrij zijn en het glutenvrij logo dragen. Ook het zelf malen en pletten van meel en vlokken met eigen machines die alleen voor glutenvrije producten worden gebruikt, is een optie.

Deskundig advies van een (natuur)diëtist

Een in voedselovergevoeligheid gespecialiseerde diëtist geeft advies welke producten vermeden moeten worden en welke alternatieven geschikt zijn. Ook helpt hij of zij bij het leren lezen van etiketten en geeft tips en recepten voor het zelf bereiden van glutenvrije maaltijden, brood, crackers en versnaperingen. Een gespecialiseerde natuurdiëtist kan bovendien extra adviezen geven hoe met voeding, kruiden en andere natuurgeneesmiddelen het herstel van de darm ondersteund wordt.
Zo blijkt uit onderzoek dat o.a. glutamine, vitamine B5, zink, mangaan, calciumfluoride, silicium, omega-3 en 6 vetzuren, aloë, zoethout, bosbes, kuzu en zilvervliesrijst een darmslijmvliesherstellende effect te hebben.
Pre- en probiotica (vezels en goede darmbacteriën) helpen verder bij het herstel van de darmflora. Om vast te stellen wat zinvol is kan gebruik gemaakt worden van gegevens uit een ontlastingsonderzoek. Hierbij wordt o.a. gekeken naar de pH, vertering van zetmeel, vet en eiwit, residente flora, transiënte flora en aanwezigheid van schimmels, gisten en parasieten in de ontlasting. Vaak ziet men bij glutenintolerantie een combinatie van verteringsproblemen, verminderde aanwezigheid van de gezonde (residente) flora en/of een overgroei van pathogene bacteriën, schimmels en/of parasieten. Door deze verstoringen te behandelen herstellen mensen met een glutenintolerantie sneller en houden minder klachten over. Dit ontlastingsonderzoek kunt u via een natuurdiëtist, natuurarts of deskundig natuurgeneeskundig therapeut aanvragen.

Voedingstekorten

Verder blijkt dat veel mensen door jarenlange niet behandelde glutenintoleranties allerlei voedingstekorten hebben opgelopen. Door de darmslijmvliesbeschadiging is de opname van voedingsstoffen vaak jarenlang verstoord geweest. Daarbij is juist de behoefte aan slijmvliesherstellende stoffen verhoogd. De natuurdiëtist adviseert hoe deze tekorten kunnen worden opgeheven met voeding en eventueel voedingssupplementen. Tekorten die vaak gezien worden zijn: tekorten aan vezels, ijzer, calcium, zink, mangaan, chroom, selenium, jodium, vitamine A, D, E, vitamine B12.

Glutenvrij, maar arm aan belangrijke voedingsstoffen

In supermarkten en natuurvoedingswinkels zijn diverse glutenvrije producten te koop, zoals glutenvrij brood, glutenvrije crackers, koekjes, pasta etc. De keuze wordt gelukkig de afgelopen jaren steeds groter. Veel van deze producten zijn echter bereid met glutenvrij zetmeel en bevatten vaak behoorlijke hoeveelheden suiker.
Zetmeel is meel dat geheel ontdaan is van graaneiwit, kiem en graanvlies. Hierdoor bevat het meel slechts alleen calorieën en totaal geen vitamines, mineralen, vezels en andere bio-actieve stoffen meer. Deze voedingsstoffen zijn juist zo nodig om het beschadigde darmslijmvlies en de darmflora weer op te bouwen.

Suiker: zoet met een bittere nasmaak

Naast zetmeel bevatten veel glutenvrije producten, zoals brood, crackers en koekjes ook vaak grote hoeveelheden suiker. Suiker bevat net als zetmeel geen voedingsstoffen, zoals vitamines en mineralen, maar wel calorieën. Voor de verwerking van suiker in het lichaam zijn juist deze voedingsstoffen wel nodig. Suiker rooft daarom voedingsstoffen, zoals vitamines en mineralen uit onze lichaamsvoorraden. Daarbij wordt de suikerhuishouding onder extra druk gezet. De alvleesklier moet extra hard werken om met behulp van het hormoon insuline deze suikers de cel in te krijgen.
Langdurig te hoog suikergebruik kan uiteindelijk leiden tot een verstoorde suikerhuishouding, zoals bij insulineresistentie, syndroom X en diabetes. In de praktijk zien natuurdiëtisten regelmatig mensen die na jarenlang onvolwaardige, suikerrijke glutenvrije voeding problemen krijgen met hun gewicht. Door een verstoring in de suikerhuishouding komen ze snel aan en vallen ze niet tot moeilijk af. Ook klagen ze vaak over sterke eet- of snoepdrang en vermoeidheid tussen de maaltijden in en direct na de maaltijd. Regelmatig is ook de bloeddruk en het cholesterol verhoogd. Suiker verstoort ook het gezonde evenwicht van de flora in de darmen.

Pathogene schimmels en gisten, zoals de Candida Albicans, zijn dol op suiker. Door het eten van suikerrijke glutenvrije producten krijgen deze micro-organismen een extra (over)groei-impuls. Het gevolg is dat de darmklachten weer toenemen en er andere klachten bijkomen, zoals vermoeidheid, concentratieproblemen en steeds terugkerende schimmelinfecties.

Glutenvrij eten betekent in veel gevallen: een lege caloriebron, een rover van essentiële voedingsstoffen en een verstoorder van de suikerhuishouding en darmflora. Dus voor de langere termijn: niet altijd blij met glutenvrij!

Blijf fit en kies voor volwaardig glutenvrij

Raadzaam is bij een glutenvrije voeding zo veel mogelijk te kiezen voor volwaardige glutenvrije producten arm aan suiker. Volwaardige glutenvrije producten zijn bereid van de volle glutenvrije graankorrel, zoals meel van de volle zilvervliesrijstkorrel, volkorenmaismeel, teff en quinoameel. Vermijd producten die grotendeels bereid zijn met glutenvrij zetmeel of glutenvrije bloem. Bij de ingrediëntendeclaratie staat het ingrediënt waar het meeste van in het product zit als eerste genoemd. Waar het minste van in zit staat helemaal achter aan in de opsomming van de ingrediënten.

Staat bij een product meel of volkoren helemaal vooraan genoemd, dan weet u zeker dat u te maken heeft met een voedingsstofrijk product. Staat zetmeel of bloem vooraan dan gaat het om een geraffineerd, voedingsarm product.

Let op jodium

Brood is een belangrijke bron van jodium door toevoeging van jodiumhoudend broodzout. Het mineraal jodium speelt een belangrijke rol bij de schildklierfunctie. De aanbevolen hoeveelheid jodium voor een volwassene is circa 150 microgram per dag. Aan veel glutenvrije producten wordt geen extra jodium toegevoegd. Zorg er daarom voor dat u een aantal keer per week andere jodiumrijke producten gebruikt, zoals zeevis en zeegroenten. Om 100 microgram jodium binnen te krijgen kunt u nemen: 1 theelepel jodiumhoudend zout (JOZO-zout), 100 gram vis of 5 sneetjes met bakkerszout verrijkt glutenvrij brood. Gebruik, als u zelf brood bakt, bij voorkeur jodiumverrijkt zout of dagelijks een (multivitamine)preparaat met 100-150 microgram jodium.

Zelf bakken publicatie

Het is heel goed mogelijk om zelf glutenvrij brood, crackers, koekjes e.d. te bakken. Een goed recept en ingrediënten van goede kwaliteit zijn hierbij onmisbaar. Let bij elk recept en kookboek goed op het gebruik van glutenvrij zetmeel of bloem en vervang het door volkorenmeel. Gebruik van suiker is in veel gerechten niet noodzakelijk of de hoeveelheid kan gemakkelijk worden verminderd of worden vervangen door kleine hoeveelheden ongeraffineerde zoetmiddelen, zoals oersuiker, melasse, diksap of koudgeslingerde honing.
Hieronder vindt u een voorbeeld van een recept voor het bakken van glutenvrij volkorenbrood.

Voor meer recepten voor glutenvrij brood, zie de brochure “Glutenvrij broodbakken met de broodmachine” van natuurdiëtist Tanja Visser, verkrijgbaar in haar webshop.

Voor meer recepten en ideeën zie de kookboekjes Culinair Vitaal, te bestellen via haar webshop.

Oproep

Heeft u goede glutenvrije recepten of weet u een naam en merk van een smakelijk en volwaardig glutenvrij product? Geef het door aan de auteur van dit artikel via info@dieetcare.nl en laat zo anderen meegenieten. Alle suikerarme volkerenrecepten worden verzameld en uiteindelijk gebundeld tot een glutenvrij bakboekje. Ook de producten worden gebundeld tot een lijst. Het boekje en de lijst zullen uiteindelijk worden gepubliceerd op deze website.

Recept voor een volkorenboekweitbrood met gist

Nodig zijn: 500 gram (glutenvrij) boekweitmeel 1 zakje gist 2 theelepels broodzout (te koop bij de warme bakker) ongeveer 6 deciliter water 1 theelepel koudgeperste olie. Vet een cakeblik in met olie. Meng het meel met gist en zout in een kom.Voeg water en olie toe en roer tot een glad, dik beslag. Giet het beslag in het cakeblik. Laat 45 minuten rijzen op een warme plek onder een vochtige doek. Verwarm ondertussen de oven voor op 200 graden. Zet de vorm zo in de oven, dat het midden van de vorm in het midden van de oven staat. Bak het brood in 45-55 minuten gaar.
Meergranenbroodvariatie: Neem 150 gram rijstemeel, 50 gram tapioca/arrowroot, 150 gram maïsmeel of quinoameel en 200 gram boekweitmeel

Tip voor minder droog brood: Voeg aan het recept 75 gram gekookte rijst, gierst of quinoa toe.

Tanja Visser

Tanja Visser, natuurdiëtist gespecialiseerd in voedselovergevoeligheid.
info@dieetcare.nl en www.dieetcare.nl.

Literatuur en links:

Voor meer informatie over glutenallergie bepaling door middel van ontlastingsonderzoek zie energieherstel door beter darmmilieu.

Literatuur en adressen:

Klin. Pädiatr. 200, 213 S7 Fecal t-transglutaminase antibodies Comparison with serological Parameters of Celiac Disease, P. Hein-Erian e.a. The American Journal of gastroentology 2002 Vol 97 nr. 1 2002, Anti-endomysial Antibody Detection in Fecal Supernatants is the Site of Anti-endomysial Antibody Production, A. Picarelli M.D. e.a. Proefschrift Coeliac Disease. Pitfalls in screening, Universiteit van Amsterdam, nov. 1998, K. Rostami.

Voedingscentrum: www.voedingscentrum.nl

Voor glutenvrije en andere allergeenvrije merkartikelenlijsten en de allergietelefoon: 070-3068888

Nederlandse Coeliakie Vereniging tel. 033-2471040. www.glutenvrij.nl

Stichting Voedsel Allergie tel. 033-4655098

Website met duizenden artikelen uit de supermarkt die glutenvrij zijn: www.livaad.nl

Websites van Wageningen Universiteit en Research Centrum: www.allergie.wur.nl en www.celiac-disease-consortium.nl

Website met een overzicht van links op het gebied van coeliakie: www.coeliakie.startpagina.nl

Kijk ook voor andere links op de Linkpagina.