Verzorging van de nieren: darm-nier-as

De darm-nier-as vertegenwoordigt de complexe interacties tussen de darmmicrobiota en de nier, die de progressie van chronische nierziekte (CKD) en de algehele gezondheid van de patiënt aanzienlijk beïnvloeden.

Bij CKD-patiënten bevorderen onevenwichtigheden in de darmmicrobiota de productie van uremische gifstoffen, zoals indoxylsulfaat en p-cresylsulfaat, dat de nierfunctie aantast en bijdraagt aan systemische ontsteking.

Mechanismen zoals endotoxemie, immuunactivatie en oxidatieve stress verergeren de nierschade door pro-inflammatoire en oxidatieve routes te activeren. Inzichten in deze mechanismen benadrukken de impact van darmafgeleide metabolieten, bacteriële translocatie en immuunresponsveranderingen op de gezondheid van de nieren, wat nieuwe potentiële benaderingen voor CKD-behandeling suggereert.

Klinische toepassingen, zoals dieetinterventies, prebiotica, probiotica en specifieke nutriënten, zijn veelbelovend bij het aanpassen van de darmmicrobiota om CKD-symptomen te verlichten en de progressie van de ziekte te vertragen.

Nieren zijn heel belangrijk voor je lichaam. Een nier is een orgaan dat veel verschillende taken heeft, zoals:

• afvalstoffen verwijderen
• regelen van water, zouten en je bloeddruk
• sterke botten behouden
• aanmaak van rode bloedcellen stimuleren
• zuurgraad in balans houden

Darm-Nier- As

De nieren luisteren naar de activiteit in de darmen: als bacteriën meer afvalstoffen produceren, dan vergroten de nieren hun capaciteit om ongunstige stoffen af te voeren. Op die manier dragen de nieren bij aan de gunstige werking van de darmflora. De nieren spelen hierin een belangrijke rol: zij bewaren de gunstige producten van de darmflora en verwijderen schadelijke stoffen. Bij patiënten met een verminderde nierfunctie raakt het bloed ‘vervuild’, wat kan leiden tot hart- en vaatziekten.

Onderzoekers hebben waargenomen dat naarmate de gezondheid van de nieren afneemt, er vaak een toename is in specifieke bacteriële families, zoals Clostridiaceae, Enterobacteriaceae en Verrucomicrobiaceae, die gespecialiseerd zijn in het afbreken van eiwitten.

Het blijkt dat darmbacteriële enzymen die ureasen worden genoemd, het ureum afbreken in ammoniak, wat de pH van de darm verhoogt en de darmvoering kan beschadigen. Deze verhoogde intestinale permeabiliteit – vaak aangeduid als “lekkende darm of hyperpermeabele darm” – kan bacteriële fragmenten in de bloedbaan laten komen, wat bijdraagt aan de chronische ontsteking die vaak wordt gezien bij patiënten met een verminderde nierfunctie.

De darm stuurt ook schadelijke signalen terug naar de nieren. Bepaalde bacteriën veranderen bijvoorbeeld voedingsstoffen zoals choline, gevonden in eieren, rood vlees en gevogelte, in een voorloper dat de lever vervolgens verandert in TMAO (trimethylamine N-oxide).

Hoge niveaus van TMAO zijn sterk verbonden met hart- en vaatziekten. Hoewel de nieren verantwoordelijk zijn voor het opruimen van TMAO, hebben grootschalige studies bij mensen een sterk verband gevonden tussen hoge TMAO-niveaus en een snellere afname van de nierfunctie.

Dieetkwaliteit beïnvloedt het darmmicrobioom en de gezondheid van de nieren

Decennialang werd dieetadvies voor de gezondheid van de nieren gedefinieerd door beperking, het zorgvuldig tellen van milligrammen kalium en grammen eiwitten, met een eindeloze lijst van voedingsmiddelen om te beperken of te elimineren. Wetenschappers verschuiven nu echter naar een kwaliteitsgerichte aanpak die zich richt op voedingskwaliteit, waardoor een flexibeler, gevarieerder dieet wordt aangemoedigd dat rijk is aan minimaal bewerkte, plantaardige voedingsmiddelen.

Onderzoekers erkennen steeds vaker dat het niet alleen de hoeveelheid voedingsstoffen betreft die ertoe doen, maar de voedselbronnen waar ze vandaan komen en hoe die voedingsmiddelen in wisselwerking staan met onze darmbewoners. Door ons te richten op de kwaliteit van de voeding, kunnen we de nieren ondersteunen en tegelijkertijd een gezonde darmomgeving voeden:

1. Zeer bewerkte voedingsmiddelen verwijderen: hun industriële additieven en hoge niveaus van verborgen zout kunnen de darmmicrobiota verstoren. Deze onbalans veroorzaakt de afgifte van hormonen die de bloeddruk verhogen en de nieren belasten. Bovendien is een hoge blootstelling aan deze voedingsmiddelen gekoppeld aan chronische ontstekingen en een groter risico op hart- en stofwisselingsstoornissen, grote zorgen voor patiënten met een veranderde nierfunctie.
2. Diverse type vezels (glyconutriënten)  als een primair hulpmiddel: het consumeren van fermenteerbare vezels ondersteunt nuttige bacteriën, die vetzuren met een korte keten produceren (SCFA’s). Deze zuren leveren energie aan darmcellen en helpen de darmbarrière te versterken, waardoor de lekkage van gifstoffen in de bloedbaan mogelijk wordt voorkomen. Een plantaardig, eiwitarm dieet zou kunnen helpen de toename van uremische toxineproducerende darmbacteriën tegen te gaan bij patiënten met chronische nieraandoeningen zonder dialyse.
3. De rol van plantaardige eiwitten: Diëten die voornamelijk gebaseerd zijn op minimaal bewerkte plantaardige voedingsmiddelen worden geassocieerd met een lagere productie van uremische gifstoffen in vergelijking met rood vlees. Bovendien kunnen de vezels in deze voedingsmiddelen helpen de darmtransit te versnellen, waardoor de tijd die bacteriën hebben om giftig afval te genereren, wordt beperkt.
4. Het potentieel van de traditionele Chinese geneeskunde, Ayurveda en nutriënten suppletie uit de functional medicine kunnen de nieren beschermen door o.a. de darmmicrobiota te moduleren.
5. Een voorzichtige benadering van supplementen: Hoewel veel verbindingen nog steeds in laboratoria worden getest, hebben sommige al klinische aanbevelingen bereikt. Bijvoorbeeld omega-3-supplementen, Ubichinol, vitaminen B, palmitoylethanolamide kunnen helpen ontstekingen en nierschade te verminderen.
6. Gemmotherapie: Betula Pubenscend, Fagus Sylvatica

Dynamisch samenspel tussen de darmmicrobiota en nierfunctie

De darm-hersen-nier as vertegenwoordigt een dynamisch samenspel tussen de darmmicrobiota, nierfunctie, en neurologische processen, opkomende als een kritische factor in chronische nierziekte (CKD) pathofysiologie.

Chronische nierziekte (CKD) is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat wordt gekenmerkt door het progressieve verlies van de nierfunctie in de loop van de tijd. Het is een complexe aandoening met een veelheid aan ethologiën, waaronder diabetes, hypertensie, glomerulonefritis en polycysteuze nierziekte. De ziekte treft ongeveer 10% van de wereldbevolking, met prevalentie tussen regio’s als gevolg van verschillen in leeftijd, demografie, sociaaleconomische status en toegang tot gezondheidszorg en studies hebben consequent een stijgende prevalentie in zowel ontwikkelde als ontwikkelingslanden aangetoond.

Deze opwaartse trend wordt grotendeels gedreven door de vergrijzende bevolking en de toenemende incidentie van risicofactoren zoals diabetes en hypertensie. Naarmate de nierfunctie verslechtert, kunnen patiënten vermoeidheid, misselijkheid, braken, verlies van eetlust en concentratieproblemen ervaren. Bovendien wordt het geassocieerd met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, wat de belangrijkste doodsoorzaak is bij getroffen patiënten en andere complicaties zijn bloedarmoede, botziekte en elektrolytonevenwichtigheden.

In de afgelopen jaren is de darm-hersen-nier-as ontstaan als een overtuigend kader voor het begrijpen van de onderling verbonden pathofysiologie van CKD. Dit concept benadrukt de ingewikkelde, bidirectionele communicatie tussen het maagdarmkanaal, het centrale zenuwstelsel (CNS) en de nieren waar disfunctie in het ene systeem kan leiden tot trapsgewijze effecten op de andere.

Gegevens tonen concreet bewijs aan van het bestaan van een bidirectionele communicatie tussen de darm en de hersenen, darm en nier, en nier en hersenen. Dit holistische perspectief biedt nieuwe inzichten in de pathogenese van complexe ziekten en kan leiden tot meer geïntegreerde therapeutische benaderingen die rekening houden met de onderlinge afhankelijkheid van de darm, hersenen en nieren. Bij nierinsufficiëntie draagt deze as bij aan een feedbacklus die wordt aangedreven door darmdysbiose, systemische ontstekingen, oxidatieve stress, bloeddrukontregeling en neurocognitieve achteruitgang.

Centraal in deze as staat de darmmicrobiota, die een cruciale rol speelt bij het handhaven van homeostase over de gastro-intestinale, neurologische en niersystemen. Het darmmicrobioom bestaat uit een verscheidenheid aan bacteriën, schimmels en virussen. Ongeveer 100 biljoen bacteriën bewonen de menselijke darmen en vormen de darmmicrobiota. Belangrijke darmmicrobiomen zijn Firmicutes, Bacteroïden, Ruminococcus en Bifidobacterium. De darmmicrobiota oefent significante fysiologische effecten uit op het menselijk lichaam, waardoor metabole, immuun- en neurogedragsprocessen worden beïnvloed. Deze enorme microbiële gemeenschap, voornamelijk bacterieel, bestaat symbiotisch in het spijsverteringskanaal, waar de samenstelling en diversiteit ervan diepgaande implicaties hebben voor de menselijke gezondheid.

Deze bacteriën produceren essentiële metabolieten, zoals SCFA’s en vitamines, die de integriteit van de darmbarrière reguleren. Veranderingen in de samenstelling van microbioom, zoals te zien in CKD, kunnen de nieren aanzienlijk beïnvloeden, waarbij pathogene stammen vaak de nuttige bacteriën in CKD overtreffen.

Diverse tips om je nieren gezond te houden

Een gezonde levensstijl is goed voor gezonde nieren. Hierbij alvast diverse tips:

1. Eet gezond, liefst biologische en onbewerkte voeding. Stop met alcohol.
2. Voorkom uitdroging, drink voldoende (gemiddeld 1,5 à 2 liter per dag/ 35 ml per kilogramlichaamsgewicht). Let goed op je vochtgebruik bij hittestress (zomers met zeer hoge temperaturen).
3. Gebruik weinig zout.
4. Zorg voor een gezond gewicht.
5. Beweeg voldoende, minstens een half uur per dag.
6. Stop met roken, want roken vermindert de bloeddoorstroming van de nieren.
7. Voorzichtig met pijnstillers en bepaalde kruidensupplementen (waaronder kurkuma), bij langdurig gebruik kunnen ze nierschade veroorzaken.
8. Let op je bloeddruk, een verhoogde bloeddruk kan de nieren beschadigen.
9. Let op je bloedsuikergehalte. Ongeveer de helft van mensen met diabetes krijgt vroeg of laat nierproblemen.
10. 17 Voedingsmiddelen die je moet vermijden of beperken als je slechte nieren hebt. Als je een nierziekte hebt, kan het verminderen van je kalium-, fosfor- en natriuminname en eiwitgehalte een belangrijk aspect zijn van het beheersen van de nierziekte. Voedingsmiddelen met een hoog natrium-, hoog kalium– en hoog fosforgehalte kunnen het beste worden beperkt of vermeden. Dieetbeperkingen en aanbevelingen voor de inname van voedingsstoffen zullen variëren afhankelijk van de ernst van je nierschade. Door samen te werken met een nierdiëtist kan je echter een nierdieet samenstellen dat is afgestemd op je individuele behoeften.
11. Kruiden die direct schadelijk of giftig zijn voor de nieren worden nefrotoxische kruiden genoemd. Vooral mensen met een verminderde nierfunctie, hoge bloeddruk of mensen die medicijnen gebruiken moeten zeer voorzichtig zijn met bepaalde kruiden (waaronder sterk vochtafdrijvende kruiden) en supplementen. Kruidenopties die wel kunnen staan in dit artikel genoemd.
12. Laat jouw nieren regelmatig onderzoeken als je tot een (genetische) risicogroep behoort.

Specifieke nutriënten voor de nieren

Ubiquinol: bescherming nieren bij niersteenvergruizing
Niersteenvergruizing (lithotripsie) is een methode om grotere stenen (tot een diameter van 2 cm) in nieren en urinewegen te verkleinen zodat de stukjes met de urine uitgeplast kunnen worden. Extracorporale schokgolflithotripsie, dat in de meeste gevallen wordt toegepast, maakt gebruik van ultrageluidsgolven. Hierbij treedt schade op aan het nierparenchym waardoor de nierfunctie achteruit kan gaan. Vermoedelijk spelen ontsteking, oxidatieve stress en verstoring van de renine-angiotensinebalans hierbij een rol.

Co-enzym Q10/Ubichinol beschermt de nieren (glomeruli, tubuli) bij extracorporale schokgolflithotripsie. Dit is voor het eerst aangetoond in een placebogecontroleerde studie met 100 proefpersonen met nierstenen, die deze behandeling ondergingen.

Vanaf een week voor lithotripsie tot een week erna slikten de proefpersonen co-enzym Q10 (200 mg/ dag) of placebo. Co-enzym Q10-suppletie resulteerde in significante verbeteringen van biomarkers voor nierdisfunctie en nierschade (stijging glomerulaire filtratiesnelheid, daling albumine/creatinineratio in urine en β2-microglobulinespiegel in serum) gedurende de hele onderzoeksperiode, vergeleken met placebo.

Co-enzym Q10 had ook een gunstige invloed op parameters gerelateerd aan vaatfunctie (daling renine/angiotensine activiteit en vaatweerstand), ontsteking (daling IL-6 gehalte in serum) en antioxidantstatus (stijging superoxidedismutase en glutathion).

Boswellia en niertoxiciteit: Rol van TNF-α, Interleukinen, TGF-β, en Lipide Peroxidatie

Nieren worden blootgesteld aan variabele giftige stoffen. Nefrotoxiciteit is de pathologische reactie van het niersysteem op verschillende blootstellingen aan bijvoorbeeld milieu- en biologische verontreinigende stoffen, zware metalen, PFAS, gifstoffen geproduceerd door LSP darmbacteriën en geneesmiddelen.

Langdurige blootstelling aan nefrotoxische moleculen veroorzaakt chronische nierschade die fibrose en functieverlies veroorzaakt. Dergelijke schade kan worden veroorzaakt door oxidatieve stress die ontstekingen veroorzaakt.

Behandeling met Boswellia verbeterde tekenen van nierschade en fibrose omdat het de status van nierantioxidant en nierfunctiemarkers verbeterde en de niveaus van inflammatoire cytokinen TNF-α, IL-1β, IL-6 en IL-8 samen met de fibrogene marker TGF-β aanzienlijk verminderde. Nierweefsels vertoonden verbeterde histologische kenmerken na een Boswellia behandeling.

De waargenomen positieve effecten van Boswellia kunnen dus voornamelijk worden toegeschreven aan de antioxidante, vrije radicalen en ontstekingsremmende eigenschappen. Deze effecten waren detecteerbaar op zowel het moleculaire als het histologische niveau, omdat het ook de niveaus van TNF-α, IL-1β, IL-6, IL-8 en TGF-β verbeterde. Op basis van de gegevens die in deze studie worden gepresenteerd, is toediening van Boswallia een veelbelovend potentieel therapeutisch natuurlijk medicijn dat de nierschade kan beperken.

Saffraan: cardiovasculaire effecten en voorkomen van nierziekte of nierschade

Een dosis saffraan(extract) ontspant de bloedvaten en verlaagt de bloeddruk. Saffraan is daarnaast gunstig voor hart en bloedvaten door verlaging van de cholesterol- en triglyceridenspiegel, remming van atherosclerose, verlaging van oxidatieve stress, het is ontstekingsremmend en beschermt mogelijk tegen versnelde atherosclerose door metabool syndroom of diabetes type 2.

Wetenschappers vermoeden dat saffraan (extract, crocine, crocetine, safranal) geschikt is voor de preventie en behandeling van metabool syndroom, diabetes en diabetescomplicaties (zoals hart- en vaatziekten, leververvetting, cognitieve achteruitgang, nefropathie, neuropathie).

Cordyceps sinensis: beschermt lever en nieren

Cordyceps sinensis wordt in Aziatische landen ingezet bij nieraandoeningen. De paddenstoel beschermt de nieren tegen beschadiging door (medicijn geïnduceerde) oxidatieve stress en ontstekingen en gaat achteruitgang van de nierfunctie tegen. In verschillende humane studies met patiënten met nierfalen is de werkzaamheid van Cordyceps onderzocht. In de langste studie (10-12 maanden) gebruikten de proefpersonen 3 tot 5 gram Cordyceps per dag, wat leidde tot significante verbetering van de nierfunctie.

Marijke de Waal Malefijt

Lees ook: Voeding en nierstenen.

Nierstichting

1. Symptomen van nierproblemen.
2. Nieren en nierschade.
3. Symptomen en onderzoek bij nierproblemen.
4. Voeding, dieet & je nieren.

Waarom voeding aanpassen voor je nieren? In deze video wordt uitgelegd waarom voeding zo belangrijk is bij chronische nierschade.

Onderzoek Nieren 

Vaak merk je pas dat er iets mis is met je nieren als ze nog maar 30% werken, daarom is het belangrijk om van tijd tot tijd je nierfunctie te laten controleren.

Dit bloed- en urineonderzoek bestaat uit:

• creatinine
• ureum
• albumine
• GFR CK – DEPI
• urine status

Schatting van de nierfunctie met de MDRD-formule voor het opsporen van een gestoorde nierfunctie en een vroegere diagnose van nierfalen. Deze wordt berekend aan de hand van de bloedonderzoeken creatinine-, ureum- en albuminewaarde, geslacht en leeftijd.

De nieren zijn heel belangrijk voor de gezondheid van de mens omdat ze afbraakproducten en schadelijke stoffen verwijderen uit het bloed. Als de nieren door ziekte minder goed werken, hopen deze stoffen zich in het lichaam op.

Nierproblemen komen voor bij verschillende ziektes

• Sommige geneesmiddelen worden uit het lichaam verwijderd door de nieren.
• Er kan sprake zijn van een nierprobleem omdat de nieren het bloed niet goed filtreren. Het kan ook zijn dat de bloedstroom door de nieren niet goed is. Dat komt voor bij bijvoorbeeld uitdroging, hartproblemen, stress, ernstige brandwonden, blokkades in de urinewegen en na een hartaanval. Ook na een eiwitrijke maaltijd kan de ureumwaarde licht verhoogd zijn.
• Daarnaast komt bij zwangerschap vaak een licht verhoogde ureumwaarde voor. Dit is niet erg.
• Een verlaagde ureumwaarde (< 2,5 mmol/L) betekent vaak niets, maar het kan ook zijn dat de lever niet goed werkt en de afbraak van eiwitten is verstoord. In dat geval zijn specifieke testen nodig om de leverfunctie te onderzoeken.
• Voor het testen van de leverfunctie wordt geen ureum gebruikt. Een verlaagde ureumwaarde kan ook wijzen op ondervoeding waardoor het lichaam te weinig eiwitten binnen krijgt.