skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1500 artikelen over gezondheid!

Visdiscussies

Dat de zeeën vervuild raken door menselijk toedoen, is geen nieuws. Volgens recente berichten maken gifstoffen in vis, zoals dioxines en pcb’s, vis tot een riskant voedingsmiddel. De natuurdiëtisten stellen zich op het standpunt dat een goede en gevarieerde voeding de basis vormt voor onze gezondheid. Vis is een onlosmakelijk onderdeel van een gezond voedingspatroon. En niet alleen omdat visolie belangrijk is voor onder meer hart, hersenen en gewrichten. Ook andere voedingstoffen in vis, zoals vitamine D, het aminozuur taurine, selenium en jodium, zijn nodig voor veel lichaamsfuncties.

Wat adviseert de Gezondheidsraad?

De Gezondheidsraad heeft in 2006 in de ‘Richtlijnen goede voeding’ de aanbeveling voor de dagelijkse inname van visolie verdubbeld naar 450 mg. Deze inname kan worden gerealiseerd door tweemaal per week een portie vis te gebruiken, waarvan ten minste eenmaal een portie vette vis. In de ‘Richtlijnen goede voeding 2006’ van de Gezondheidsraad is te lezen dat voor visolie gunstige effecten zijn vastgesteld op verschillende risicofactoren voor hart- en vaatziekten( zoals hartritmestoornissen), het serumtriglyceridegehalte, de vaatwand(endotheel)functie, ontstekingsreacties en bloedstolling.

Daarnaast zijn er volgens de Gezondheidsraad ook aanwijzingen dat visolie het risico op een herseninfarct vermindert. Ook wijst de raad in haar advies er op dat de laatste jaren diverse onderzoeken zijn gepubliceerd waaruit aanwijzingen naar voren komen dat visolie een ontstekingsremmende werking heeft. Het betreft dan aandoeningen die worden gekenmerkt door ontstekingsreacties (zoals reumatoïde artritis, ziekte van Crohn). Ook aandoeningen waarbij ontstekingsreacties een rol spelen (zoals bij astma en atopische dermatitis). Volgens de Gezondheidsraad zijn echter de omvang en de kwaliteit van deze onderzoeken met visolie nog onvoldoende om een uitspraak te kunnen doen.

Vis als seizoensproduct?

Net als groenten en fruit is vis eigenlijk een seizoensproduct. Vissen hebben ook tijd nodig om te groeien en zich voort te planten. Daarom is het belangrijk dat er tijdens de paaitijden niet wordt gevist. Tegenwoordig wordt veel vis ingevroren, zodat hij heel het jaar te koop is. Lekker en handig misschien, maar een verse vis van het seizoen is beter voor de visstand. Zo is de kabeljauw op zijn best van juli tot december, net als tong. Een oud gezegde luidt, van december tot maart is de schol de pan niet waard.

De zee zit volgens de Tros Radar uitzending van afgelopen 3 november vol met minstens 63.000 verschillende gifsoorten en alle vissen komen daarmee in aanraking. “Sommige zeeën zijn meer vervuild dan andere. Zo zijn vooral de Baltische Zee, de Oostzee en de Middellandse Zee erg vervuild. Europa heeft regels opgesteld voor de maximale inname van gifstoffen uit vis, vlees, eieren en zuivel.  Per week mag je uit deze producten samen niet meer dan veertien pg, oftewel veertien miljardste gram per kilo lichaamsgewicht, binnenkrijgen.

Van december tot maart is schol de pan niet waard.

Dr. Maaike Bilau onderzocht voor de Universiteit Gent of deze norm wordt overschreden en kwam tot conclusie dat dit inderdaad het geval is”, aldus Radar. De voornaamste gifsoorten die in vis zitten zijn dioxines en pcb’s. Dioxines ontstaan als bijproduct in de chemische industrie en komen vrij bij verbrandingsprocessen. Deze komen in het milieu terecht en uiteindelijk via grondwater en rivieren in de zee. De effecten van deze gifstoffen kunnen heel uiteenlopend zijn. De meest gevoelige, de effecten die optreden bij de laagste dosis, zijn eigenlijk ontwikkelingsstoornissen. Dus vooral bij zwangere vrouwen kan het effect hebben op de baby. Maar dioxines worden ook beschouwd als kankerverwekkend. Dioxines en pcb’s zijn slecht afbreekbaar. Het duurt zeven jaar voordat de helft van de dioxines en pcb’s die we binnenkrijgen, het lichaam uit is.

MSG keurmerk

Als consument is het gissen naar de hoeveelheid gif in de vis die men koopt. Er staat namelijk niets over vermeld op de verpakking. Ook niet bij de viskraam en/of vismarkt. Maar sommige soorten vis bevatten meer gif dan andere. Voornamelijk vette vissen als paling, makreel, zalm en tonijn bevatten meer gif. Zij staan namelijk als roofvis bovenaan de voedselketen, waardoor ze meer giftige vis eten. Zeer vervuilde wateren zijn de Middellandse Zee, de Nederlandse wateren en de Noord-Europese wateren. Vis uit de Stille Oceaan is nog relatief gezond als men kijkt naar de hoeveelheid dioxines en pcb’s.

In keurmerk-Nederland zijn nu ook viskeurmerken. Lange tijd bestonden die niet, maar nu schieten ze als paddestoelen uit de grond. Ook kweekvissen van eigen bodem krijgen in de toekomst een milieukeur, die aangeeft dat ze milieu- en diervriendelijk zijn gekweekt.
Het MSC (Marine Stewardship Council) is het bekendste keurmerk voor vis. Het internationale certificaat garandeert dat de vis niet is overbevist en er nauwelijks schade aan het zeeleven is toegebracht. Moeten we nu massaal aan de kweekvis?

De blauwe revolutie

De Blauwe Revolutie, ofwel het kweken van vissen,  zal in de toekomst een belangrijke rol spelen om aan de vraag naar vis te kunnen voldoen. Verwacht wordt dat in 2030 al tachtig procent van de vis afkomstig is uit een kweekbassin. Een vis uit een kwekerij (aquaculture) kent voordelen. Het scheelt een hoop vervuiling, er hoeven geen schepen de zee op, de netten beschadigen het zeeleven niet en er is geen bijvangst. En als de kweekvis rondjes zwemt in zijn kweekvijver, kan de wilde soort zich voortplanten.

Toch heeft de kweekvisserij een keerzijde. Want om de vissen te laten groeien wordt meestal mest, antibiotica of kleurstof gebruikt. Ook de kweek van visetende vissoorten maakt de aquacultuur omstreden. Vismeel, de voeding voor vissen als zalm en kabeljauw, wordt gemaakt van wilde vis. Daardoor blijft het probleem van overbevissing in stand. Een ander groot nadeel is het ontstaan van een vissen bio-industrie. Stichting Wakker Dier ontfermt zich terecht ook over kweekvissen. Er moet nog meer aandacht komen voor dierenwelzijn en dus ook voor (kweek)vissen. Kweekvissen zijn gevoelig voor allerlei soorten infecties (o.a. parasieten). We zien regelmatig in het nieuws hoe dieren die dicht op elkaar zitten, zonder optimale verzorging lijden aan stress, ziekten, etc. Gelukkig heeft Nederland nu een politieke partij voor de dieren die opkomt voor de belangen van dieren.

Partij van de dieren en het vis beleid

Op de site van de partij van de dieren valt over het visbeleid in de politiek het volgende te lezen:
“De Algemene Rekenkamer geeft een dikke onvoldoende aan het visserijbeleid van minister Verburg. De conclusies van het rapport zijn duidelijk: het Nederlands visserijbeleid is vanuit ecologisch oogpunt onvoldoende streng om de ambities voor bescherming van de visstand en biodiversiteit te kunnen waarmaken. Economische belangen voor de korte termijn hebben voortdurend de overhand. Dat heeft geleid tot overbevissing en aantasting van de ecosystemen in de Noordzee. Zo bevinden tong en kabeljauw zich al jaren in de gevarenzone en hebben sleepnetten de zeebodem veranderd in een surrealistisch maanlandschap. De vangstquota zijn gemiddeld 42% tot 57% hoger dan verantwoord is. En meer dan de helft van alle gevangen vis wordt dood overboord gegooid, omdat ze ondermaats zijn of op zee worden vervangen door vis van betere kwaliteit (‘high grading’)”.

Kweekvis in Nederland

In Nederland wordt bij de kweekvisserij nauwelijks gebruik gemaakt van medicijnen en vissen hebben meer bewegingsruimte. Ons land telt ruim tachtig kwekerijen waar onder andere paling, meerval, forel, tilapia, tong, steur en tarbot wordt gekweekt, en is goed voor tien procent van Nederlands totale visconsumptie. De problemen in de visserij zijn groot. Wereldwijd is de illegale visserij toegenomen en worden controles van vissersschepen in havens slecht uitgevoerd. Ook in Nederland! Milieuorganisatie Greenpeace concludeerde begin dit jaar dat de Nederlandse Eemshaven een waar paradijs is voor het verhandelen van illegale vis. Die illegale vis komt niet alleen uit onze eigen Noordzee. Wanneer de vis in de buurt op is, trekken de Europese schepen weg naar de visrijke wateren van West-Afrika, waar zij zonder vangstbeperking en tegen betaling de zeeën leegvissen. Als dit blijft doorgaan, zal er in 2050 geen vis meer in de oceaan zwemmen. Op de etiketten van vis zou meer informatie moeten staan. Bijvoorbeeld: door welke vismethode de vis is gevangen. Zo kan de consument bewust kiezen voor een vis van een milieuvriendelijke techniek. De overheid krijgt het de komende tijd druk met alle regelingen rondom de vis!

Visolie capsules.

Het alternatief voor vis is volgens sommige wetenschappers en fabrikanten visolie capsules. Wat zegt de Gezondheidsraad hierover? Zoals eerder genoemd bij hart- en vaatziekten en bij ontstekingsreacties is de Gezondheidsraad positief. Ze doet echter geen uitspraak over de ‘veronderstelde positieve effecten’ van visolie op aandoeningen als ADHD, asociaal gedrag en depressie. De reden hiervoor is dat het bij deze aandoeningen over het algemeen gaat om visolie suppletie in hoeveelheden ‘die ver uitgaan boven wat met de gebruikelijke voeding is te realiseren’. Onderzoek geeft bijvoorbeeld aan dat voor een antidepressieve werking per dag 2-3 gram van een mengsel van de visvetten EPA en DHA nodig is. Een dergelijke dosis visolie is met het eten van vis nauwelijks te realiseren. Dat zou neerkomen op dagelijks vette vis eten van ongeveer 200 gram!

Productieproces van een visolie capsule

Regelmatig worden er vragen gesteld aan de redactie van de NDN over de wijze waarop de visolie capsule wordt geproduceerd, vooral naar aanleiding van de vele leveranciers die ieder hun eigen verhaal over de “beste” productiemethoden hebben. Wij geven een hieronder een korte samenvatting van het productieproces.

Extractie van visolie

De meeste visolie op de markt is afkomstig van bijproducten van de vismeelindustrie. Deze grondstof maakt het noodzakelijk om hoge temperaturen te gebruiken om de visolie vrij te maken. Bij de bereiding van goede visolie capsules wordt gebruik gemaakt van onbewerkte bijproducten van de visvangst, namelijk de koppen van de vissen: de productie van visolie staat op de eerste plaats. Dit maakt het mogelijk om met behulp van water en mechanische processen de visolie bij lage temperatuur te winnen, zonder gebruik te maken van verhitting of schadelijke oplosmiddelen als hexaan. De vis wordt dus niet speciaal voor de productie van visolie gevangen.

Zuivering

Deze stap dient om de olie geschikt te maken voor consumptie, d.w.z. het verkrijgen van een neutrale geur en smaak, evenals een lichtere kleur. Hierbij wordt o.a. gebruik gemaakt van klei en actieve kool, wat als voordeel heeft dat naast kleurbepalende componenten ook eventuele resten van verontreinigingen worden verwijderd. Vervolgens worden de laatste geurbepalende bestanddelen verwijderd (deodorisatie) door de olie in een vacuüm met stoom te behandelen (het vacuüm zorgt er voor dat er geen oxidatie kan optreden).

Concentratie van de vetzuren

Op verschillende manieren kunnen de vetzuren vervolgens worden geconcentreerd, zodat de concentratie EPA en DHA vergroot wordt. Enzymatische hydrolyse van de middellange keten vetzuren wordt in combinatie met moleculaire distillatie gebruikt om de concentratie EPA/DHA te verhogen. Bij de enzymatische hydrolyse worden enzymen gebruikt om de vetzuren te splitsen. De gebruikte enzymen moeten: ‘GRAS approved’ en GMO vrij zijn. De moleculaire distillatie is een van de beste methodes om visolie van verontreinigingen te ontdoen.
Als eindresultaat kunnen de vetzuren in veresterde vorm (ethylesters) of triglyceriden overblijven. In kwalitatieve producten zijn deze vetzuren als triglyceriden aanwezig.

Natuurlijke visolie versus “getruukte”

Van nature bevinden omega-3 (n-3) vetzuren zich in de triglyceridevorm. Dit is de vorm die wij als mens kunnen verwerken. Maar om het standaardpercentage van ca. 30% EPA/DHA op te hogen zal men de trukendoos moeten hanteren. Door de visolie te veresteren (verzepen) wordt het mogelijk het percentage n-3 vetzuren in de visolie te verhogen. Hiertoe verwijdert men de glycerolketen van het triglyceride (TG). Daarna wordt het “gestripte” TG met ethanol veresterd met een ethylgroep om zo een hogere concentratie n-3 vetzuren te krijgen. De visolie wordt bij dit proces verhit tot 350 en hoger. Deze ethylesters (EE) lijken mooi vanwege hun hoge percentage n-3 vetzuren, maar heeft het lichaam er ook wat aan? Daar is nogal wat discussie over. Er wordt aangenomen dat de biologische beschikbaarheid van EE duidelijk minder is dan van de TG-vorm. Een studie van Beckermann et al (Arzneimittelforschung in 1990) wijst hier op.

Dit zou dan de voordelen van het hogere percentage n-3 vetzuren teniet doen. Bovendien zal de lever de ethylesters weer moeten omzetten in triglyceriden of vrije vetzuren om er effectief gebruik van te kunnen maken. Wellicht is dit de verklaring dat diverse visolieproducten er op het oog goed uit zien, een hoog gehalte aan EPA/DHA hebben en toch niet de gewenste resultaten opleveren. Mogelijk dat een enkele producent de moeite neemt om de EE-vorm weer terug te brengen in de TG-vorm. Dat verbetert het product, maar geeft aanzienlijk hogere kosten.

Stabilisatie

Vanaf de ruwe olie tot aan het uiteindelijke product is visolie gevoelig voor oxidatie. Om dit tegen te gaan wordt in alle fasen van het productieproces gebruik gemaakt van inerte gassen (stikstof, soms CO2) in de gebruikte systemen. Deze gassen verdringen de lucht (zuurstof), waardoor oxidatie wordt voorkomen. Ten slotte worden aan het eindproduct antioxidanten (vitamine E, bij voorkeur in de natuurlijke vorm namelijk; d-alfa-tocoferylacetaat) toegevoegd.
Biologisch gezien is de natuurlijke vorm van vitamine E vele malen actiever in het lichaam dan de synthetische vorm. U herkent natuurlijke vitamine E aan de aanduiding “d”(d-alfa-tocoferol) op de verpakking. ‘dl’ is de synthetische variant.

Opgewarmde vis

Wanneer we kijken naar de processen die gebruikt kunnen worden blijkt dat er vrijwel altijd een of meerdere momenten zijn waarop verhitting plaatsvindt. Zoals genoemd wordt de grondstof voor de meeste visolie supplementen gewonnen uit de bijproducten van de vismeelindustrie. Voor het winnen van visolie moet hierbij gebruik gemaakt worden van hoge temperaturen. Een ander voorbeeld is moleculaire destillatie: hierbij wordt de visolie enkele malen tot een temperatuur van 200 graden Celsius verwarmd.

Sommigen beweren dat moleculaire destillatie de enige methode is die in staat is om een visolie supplement zonder verontreiniging te produceren. Door een zorgvuldige keuze en controle van de grondstoffen zijn sommige leveranciers echter in staat om een schoon supplement af te leveren met behulp van de hierboven omschreven, “vriendelijkere” productiemethode.

Door de vervuiling van de wereldzeeën is het vandaag de dag onmogelijk te garanderen dat een visolieproduct volledig vrij is van zware metalen en andere verontreinigingen als de vis in de open zee wordt gevangen. Goede visolie capsule producenten testen op PCB’s, dioxines en zware metalen en hebben daar analyserapporten van.

Bewaren en houdbaarheid van visolie capsules

Als u er na lang puzzelen uit bent welke visolie capsule redelijk zuiver is komt de volgende interessante vraag: hoe zit het dan met de houdbaarheid? En nog veel belangrijker: hoe bewaart u deze capsule zodat oxidatie wordt voorkomen?

Oxidatie

Visolie kan in sommige gevallen ranzig (geoxideerd) zijn. Dit kan gevolgen hebben voor de verdraagzaamheid (oprispingen). Maar ook onze gezondheid is niet gebaat bij geoxideerde vetzuren. Aan de oxidatie kunnen diverse redenen ten grondslag liggen. De productie, de opslag en de soms te lange houdbaarheidstermijn.
Zoals alle meervoudig onverzadigde vetzuren staan ook EPA en DHA bloot aan het risico van oxidatie. In de meeste gevallen wordt zoals hierboven beschreven vitamine E toegevoegd als antioxidant en dat is zeker geen overbodige luxe. Als de visolie echter onder minder gunstige omstandigheden wordt opgeslagen en de houdbaarheidstermijn langer is dan eigenlijk verantwoord, kan ook vitamine E de oxidatie op termijn niet voorkomen. Als een product bij opening van de verpakking al een duidelijke (onaangename) ranzige vislucht heeft, is de kans groot dat de visolie al is geoxideerd.

Hygiëne

De “Global Organisation for EPA and DHA” (GOED) waarschuwde in juli 2007 dat lang niet alle leveranciers zich voldoende inspannen om de hygiëneaanpassingen beschreven in de EU-richtlijn (EC)854/2004 te volgen. De motivatie om zich aan deze richtlijn te conformeren is niet zo groot omdat een groot deel van hen zich buiten de EU bevindt.
Adam Ismail, uitvoerend directeur van GOED: “De realiteit is dat veel ruwe visolie uit landen komt als Peru, Chili en Marokko. Een beperkte hoeveelheid van deze productie is bestemd voor humaan gebruik en daarvan komt een deel naar Europa”. “Hierdoor is er een weinig animo bij producenten van ruwe visolie om infrastructurele verbeteringen aan te brengen om aan de EU-richtlijnen tegemoet te komen. Vooral omdat deze veranderingen geen meetbare kwaliteitsverschillen opleveren voor het geraffineerde product zoals het uiteindelijk wordt verkocht aan de consument”, aldus Adam Ismail.
GOED dringt er op aan dat de huidige hygiënestandaard voor de productie van ruwe visolie gelijk dient te zijn aan de al in de EU aanvaarde condities voor de productie van gelatine.
De hygiëneregels zijn vastgelegd in de EU-richtlijn (EC)854/2004 aangaande specifieke aanbevelingen voor het opzetten van officiële controles van producten van dierlijke oorsprong, bedoeld voor humaan gebruik.
In deze richtlijn wordt er bij de bedrijven op aangedrongen om gedegen gezondheidscontroles uit te voeren met het doel besmetting van vis(producten) met parasieten en andere schadelijke stoffen te voorkomen.

Visolie capsules bezien vanuit de fabrikant

NPN, Natuur- & GezondheidsProducten Nederland, is de branchevereniging voor bedrijven die gezondheidsproducten zoals voedingssupplementen, vitamine- en kruidenpreparaten in Nederland op de markt brengen. Over visolie capsules schrijven ze: “Suppletie met visolie capsules biedt een veilige, effectieve en verantwoorde manier om een lage inname van omega-3 vetzuren tegen te gaan. Visolie capsules bevatten natuurlijke visolie, die gezuiverd kunnen worden van schadelijke stoffen als dioxines, PCB’s en zware metalen, iets wat bij consumptievis onmogelijk is. Daarbij kan de fabrikant kiezen voor niet bedreigde vissoorten, zoals sardines en makreel, wat beter is voor de visstand. Ook  kan de consument door de gerichte suppletie exact beoordelen hoeveel visvetzuren worden ingenomen. Dit is bij consumptie van vis lastiger. Dat er veel vis nodig is om visolie te maken is inherent aan het feit dat visolie een zeer geconcentreerde bron van actieve stoffen is. Eén kilo omega-3 visvetzuren voorziet zes jaar in de behoefte aan omega-3 visvetzuren, gerekend met de aanbeveling van de Gezondheidsraad (450 mg omega-3 visvetzuren per dag).
Voor visolie worden diverse claims gemaakt. Door nieuwe Europese wetgeving worden claims beoordeeld door de EFSA, het wetenschappelijk orgaan van de Europese Commissie. Dit proces is in volle gang. Ondertussen loopt er ook ontzettend veel onderzoek naar de gezondheidseffecten van visolie. We moeten dit proces van evaluatie van claims afwachten”.

Bewaren van visolie capsules door consumenten

Hoe consumenten visolie capsules bewaren is niet bekend. Het bijvoorbeeld slordig omgaan met houdbaarheidsdatum, bewaren in te warme kasten en laden, het niet binnen de termijn opmaken na opening van de verpakking, het meenemen op vakantie naar een warm tropisch land, zijn maar en paar besproken risico’s van teruglopen van kwaliteit en dus kans op minder effecten. Zelfs mogelijk schadelijke effecten op onze gezondheid.

Moet u dan aan de algentabletten voor uw omega 3 vetzuren? Plantaardige omega 3 vetzuren zijn te halen uit koudgeperste lijnzaadolie en walnootolie, maar ook vissen krijgen hun vetzuren door het eten van algen. DHA (docosahexaeenzuur) is een omega 3 vetzuur in vissen, maar dus ook in algen. DHA capsules uit algen zou dus ook een optie zijn.

DHA, een omega-3 vetzuur dat onmisbaar is voor de opbouw en het functioneren van het zenuwstelsel. Zwangere of zogende vrouwen en kleine kinderen hebben een hogere behoefte. Een lage inname van DHA voor en na de geboorte wordt in verband gebracht met minder ontwikkelde cognitieve vermogens. Extra DHA wordt dan ook door de WHO geadviseerd aan zwangere vrouwen en aan kleine kinderen tot ongeveer twee jaar. Bij alle vetzuurpreparaten wordt aangeraden om voldoende (extra) vitamine E in te nemen, zodat oxidatie van de vetzuren in het lichaam wordt voorkomen. In DHA capsules komt echter niet het andere vetzuur voor wat ook in vis zit namelijk: EPA (eicosapentaeenzuur).

De kwaliteit van vetzuren wordt bepaald door een groot aantal verschillende factoren. Bewaking van de kwaliteit van de grondstoffen en intensieve controle door laboratoriumanalyses zijn een absolute voorwaarde om kwalitatief hoogwaardige producten op de markt te brengen. Ook de verpakking is bij vetzuren van belang, omdat vetten relatief snel kunnen oxideren. Er zijn in Nederland enkele firma’s die prima voldoen aan de hierboven beschreven procedures.

En als u de energie heeft gehad om dit hele artikel tot het eind toe te lezen, dan zal u net als de redactie met een zucht verlangen naar een ‘gewoon’ visje uit een zuivere zee op een diervriendelijk manier gevangen. Helaas is het gif uit de vis niet het enige gif waar we ons druk om moeten maken. Het betreft tegenwoordig helaas een heleboel voedingsmiddelen. Wij hopen dan ook dat Tros Radar hier nog diverse uitzendingen aan zal besteden. De ‘onzuiverheid’ bevindt zich in zoveel systemen (banken, verzekeringen, voedingsindustrie) dat ze visolie capsules op de redactie van Tros Radar nodig zullen hebben om het hoofd scherp en neutraal te houden en daarbij niet depressief te worden.

Marijke de Waal Malefijt
Redacteur NDN

Kwaliteit visolie capsules

Visolie dient te voldoen aan de “Warenwetregeling Verontreinigingen in Levensmiddelen”. Hierin wordt gesteld dat de maximale hoeveelheid dioxinen en furanen (vooraf geselecteerde markers) niet meer mag bedragen dan 2 pg WHO-PCCD/FTEQ/g, en de totale hoeveelheid dioxinen, furanen en dioxineachtige PCB’s niet meer mag bedragen dan 6 pg WHO-PCCD/FTEQ/g. Om dit te bereiken dient visolie meestal gezuiverd te worden door middel van absorptie filteringstechnieken (vaak met actieve kool). In praktijk betekent dit dat veelal visolie (zeker visleverolie) gezuiverd dient te worden.

De juiste bedrijven hechten veel waarde aan kwaliteit en veiligheid en zijn daarom HACCP gecertificeerd. Een goed contaminanten beleid is hierbij een voorwaarde. Jaarlijks laten zij hun processen (van productontwikkeling tot verpakken) vrijwillig controleren ter verlenging van hun HACCP certificaat.

Literatuur en links:

Bron:

Gezonde voeding, van begin tot eind, nota voeding en Gezondheid, Ministerie van VWS en LNV, 2008

Richtlijnen Goede Voeding, Gezondheidsraad 2006

Ons Eten gemeten, RIVM 2004

Food Quality News.com – juli 2007

http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2144420?ordinalpos=4&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_RVDocSum

Met dank aan Alf Knutzen (redacteur Ortho Basics), Pim Dekker (docent orthomoleculaire voedingsleer), Stichting documentatie centrum Folia Orthica, Stichting Ortho kennis.

Privacy instellingen

We gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website zo soepel mogelijk draait. In de instellingen kunt u zelf kiezen welke cookies u wilt toestaan of wilt weigeren.

Privacy verklaring | Sluit
Instellingen