skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1500 artikelen over gezondheid!

Reuk en geur in Ayurveda

Harmonie en disharmonie zijn geen absolute gegevens maar hebben dus met een natuurlijke omgeving te maken, die altijd in beweging is. Volgens Ayurveda bestaat de fysieke wereld – en dus de omgeving en de mens zelf – uit vijf elementen: aarde, water, vuur, lucht en ether.
De mens heeft volgens Ayurveda – volledig parallel daaraan – vijf zintuigen om met die omgeving in contact te zijn en te blijven: reuk, smaak, gezichtsvermogen, voelen, horen. Bij die zintuigen horen vijf zintuiglijke organen: neus, mond, ogen, huid en oren.

In deze rijtjes horen geur, reuk en de neus bij het element aarde, het meest stabiele element van de vijf. Vandaar dat geuren zo diep en vast in ons geheugen gegrift kunnen staan. Ayurveda ziet geur in deze context als een van de factoren die een rol spelen bij welzijn en gezondheid. Maar geur en reuk hebben binnen Ayurveda nog meer aspecten. Geur speelt bijvoorbeeld ook een rol bij de dosha’s Vata, Pitta en Kapha; ieder van die dosha’s heeft een ‘eigen geur’.

Instincten en goddelijke dimensies

Geur en reuk spelen soms een rol bij de benaming van planten en kruiden. Zo is er de bekende remedie Ashwagandha: ‘gandha’ betekent geur en ‘ashwa’ betekent paard. De naam betekent dus ‘geur van een paard’ en verwijst deels naar de geur van deze plant en deels naar de meer metaforische implicatie van het effect van deze plant:

Ashwagandha verspreidt het aroma van de kracht en het uithoudingsvermogen van een paard, onder andere ook op het seksuele vlak. Ashwagandha werkt op de mannelijke geslachtshormonen – ook wel Shukra Dhatu genoemd. Geur en geslachtshormonen hebben ook in het ‘moderne westen’ nog steeds een belangrijke band met elkaar: we hoeven alleen maar te denken aan het gebruik van dierlijke geuren – op basis van geslachtshormonen – in allerlei parfums. In dat geval wordt er vaak bewust op het onbewuste in mensen ingespeeld.

Ayurveda zet geur en reukzin eerder in om mensen juist meer bewustzijn te laten verkrijgen. Zo reikt de kracht van geur van het instinctieve naar het verfijnde, en van het moderne westen naar het klassieke oosten.

De goddelijke kracht van geur

Terug naar Ashwagandha: Gandha betekent geur, de Ashwin broers zijn twee bekende figuren uit de Indiase mythologie. Zij waren de twee kosmische paardenmenners en tegelijkertijd de artsen van de goden. De vele goden in de Indiase cultuur zijn te vergelijken met universele principes, krachten of entiteiten – en met de eigen hogere natuur. Al lang geleden was het de gewoonte – overigens in Oost en in West – dergelijke krachten dank te zeggen door offergaven.

Geur speelt daarbij een belangrijke rol: door geur kunnen deeltjes van de aarde direct naar deze etherische entiteiten gebracht worden. Daarmee wordt het meest grofstoffelijke met het meest fijnstoffelijke in verbinding gebracht, de ware betekenis van communie.
Een belangrijk medium hiervoor is bijvoorbeeld wierook, een middel dat overigens ook een uiterst effectieve remedie vormt bij diverse lichamelijke klachten. Maar ook veel andere geuren spelen hierbij een rol.

Een ander belangrijk voorbeeld is bijvoorbeeld Tulsi (Indiase of Heilige Basilicum) – overigens ook weer een belangrijke ayurvedische remedie – die zowel religieus als praktisch (ook binnen aromatherapie) wordt ingezet. Wetenschappelijk is bewezen dat molecuuldeeltjes van de Tulsiplant veel zuurstof met zich meedragen en op die manier ook via de geur het menselijk organisme positief ondersteunen.

Aardedeeltjes die via de lucht reizen

Geur vervoert aardemoleculen door de lucht. Geur en reuk zijn op die manier met het element Lucht verbonden. Je kunt geur niet zien en toch is het ‘reėler’ dan wat dan ook. Het zijn de aardemoleculen die het slijmvlies in de neus bereiken en daar in de bloedstroom worden opgenomen en een impuls aan de hersenen geven alsmede het lymbische systeem beļnvloeden.

Die weliswaar onzichtbare concreetheid van geur en reuk maakt het onmogelijk om bijvoorbeeld een film – waarin geluid en beeld wel overgedragen kunnen worden – van geur te voorzien. Geur is, zoals gezegd, verbonden met het element Aarde. Dat element is op haar beurt weer verbonden met de wortelchakra (de eerste chakra) en via de wortelchakra met de bijnieren. Zo zijn geur en bijnieren nauw met elkaar verbonden.
Bovendien is de wortelhaar ook verbonden met de anus; de anus is volgens Ayurveda het motorische orgaan dat aan het element Aarde is verbonden. Bij ieder van de vijf elementen hoort een zintuiglijk orgaan en een motorisch orgaan. Bijvoorbeeld bij het element ether wordt het zintuiglijk orgaan gevormd door de oren en het motorisch orgaan is de stem. Bij het element Aarde zijn dat dus neus en anus!

Verstorende geuren en stress

Mensen die veel Aarde in hun systeem hebben (ayurvedisch gezien de Kapha-typen) kunnen daarom zonder veel moeite zware, onaangename of conflicterende geuren verdragen. Mensen met weinig Aarde in hun systeem (ayurvedisch gezien de Vata-typen) kunnen vaak minder goed zware, onaangename of conflicterende geuren verdragen. Verstorende geuren veroorzaken stress voor dergelijke typen en zij zijn van nature al meer vatbaar voor stress. En de organen die met name stressgevoelig zijn, zijn de bijnieren!

Interessant genoeg is het de plant Ashwagandha die met name de bijnieren ondersteunt (en het is de beste remedie om Vata onder stress tot rust te brengen). Overigens is wetenschappelijk vastgesteld dat verstorende geuren – waaronder ook geuren van synthetische ingrediėnten en substanties – vaak meer stress veroorzaken dan bijvoorbeeld schijnbaar meer voor de hand liggende stressfactoren als financiėle zorgen, gezondheidsproblemen en relatieproblemen.
Correct ingezette aromatherapie vormt hier overigens een uitmuntende anti-stress behandelingsmodule die juist via de reukzin werkt.

Reuk en geur en de drie dosha’s

Zoals we in het voorgaande al aangaven, zijn personen met een Kapha constitutie beter in het verdragen van verstorende geuren dan personen met een Vata constitutie. Maar hoe zit het met personen met een Pitta constitutie? Zij vormen wat betreft reuk en geur een klasse apart. Dat heeft twee redenen en die twee redenen zijn allebei gebaseerd op twee belangrijke eigenschappen van Pitta.

De Pitta dosha kan nader omschreven worden op grond van een setje basiseigenschappen die ze vertegenwoordigt. Bij Pitta behoren twee belangrijke eigenschappen die wat betreft reuk en geur een belangrijke rol spelen: ‘tikshna’ wat ‘scherp/doordringend’ betekent, en ‘visram’ wat ‘vieze of penetrante geur’ betekent.
Personen met een Pitta constitutie zijn gevoelig – wat betreft alle zintuiglijke prikkels – voor alles wat ‘scherp’ of ‘doordringend’ (tikshna) is, dus ook voor dergelijke geuren. Die kunnen op een Pitta type snel en diep werken en mogelijkerwijs met verstorende gevolgen.
Op grond van de tweede eigenschap (visram) kunnen Pitta typen snel verstoord raken door alles wat penetrant, vies of chemisch ruikt. Ook een te intense wierookgeur – zeker als er synthetische aroma’s aan toegevoegd zijn – kunnen een Pitta type geļrriteerd of zelfs kwaad maken.

Vata-verstoringen liggen meer op het gebied van stress en overgevoeligheid, met als voorbeeld allergieėn, vermoeidheid en aantasting van het immuunsysteem. Nu lijkt het of Kapha vrij is van geurinvloeden, maar ook Kapha typen kunnen natuurlijk door reuk en geur negatief beļnvloedt worden. Zo kunnen zoete – met name ook chemisch zoete geuren – een Kapha type in gewicht laten toenemen zonder dat de persoon in kwestie er zelfs ook maar een hap van neemt.

De via de lucht overgedragen Aardemolecuultjes zijn genoeg om bij het Kaphatype het water in de mond te laten lopen. Zo werken Aarde en Water samen om de Kapha dosha (die zelf bestaat uit die twee elementen) van die persoon uit balans te brengen.

Vata, Pitta en Kapha en remedies via geur en de reukzin

Geur heeft volgens Ayurveda twee hoofdeigenschappen die de reukzin positief of negatief kunnen beļnvloeden: aangenaam en onaangenaam. Daarnaast kent geur verschillende kwalificaties die nauw verbonden zijn met de smaak (verbonden aan het element Water). Op grond van deze kwalificaties kunnen geuren net als smaken worden ingezet als remedies voor de drie dosha’s

Essentiėle oliėn

Overigens geldt de in Ayurveda zo bekende massage met olie als een uitstekend medium om met aromatherapie en essentiėle oliėn te werken en die zowel via de huid (verbonden met het element Lucht) als via de neus het lichaam in te brengen. Veel ayurvedische kruidenoliėn zijn daarom ook op basis van geurkwalificaties samengesteld. Ook veel moderne ayurvedische cosmetica maken gebruik van deze principes.

De drie dosha’s en hun eigen geuren

Binnen Ayurveda worden de vijf elementen en de vijf bijbehorende zintuigen door de therapeut ingezet bij anamnese en diagnose. Het gebruik van de ogen spreekt voor zich. Ook de tastzin is bekend, daaronder valt bijvoorbeeld ook palpatie en het voelen van de pols. Geluid en horen geven bijvoorbeeld informatie via het stemgeluid van de te onderzoeken persoon. Ook reuk en geur spelen een rol bij onderzoek.

Een Vata-persoon en een Vata-ziekte hebben hun eigen geur. Datzelfde geldt wat betreft Pitta-typen en -aandoeningen en voor Kapha-typen en -aandoeningen. Een Kapha persoon heeft van nature de tendens om een ietwat meer zoete geur te verspreiden. In geval van diabetes – een typische Kapha-gerelateerde aandoening – verwordt deze aangenaam zoete geur tot een bijna naar alcohol (gefermenteerde suiker!) riekende meer onaangename zoete geur.
Ook Ama (toxinen) in het lichaam heeft een geheel eigen geur, die een ervaren ayurvedische therapeut kan oppikken tijdens een routineonderzoek.

Afsluitend

De geur van eten is al even aan de orde geweest bij de Kapha-constitutie. Het ruiken van eten is eigenlijk al het eerste concrete contact met voedsel. Op dat moment begint het lichaam al met de analyse van de te verwachten maaltijd en de voorbereiding van de verteringssappen die daarvoor nodig zijn. Zo werkt het ook als we iemand ontmoeten: we kunnen de persoon al of niet ‘rieken’.

Reuk en geur zijn belangrijke factoren in onze waarneming, vaak belangrijker dan we denken. Ayurveda onderkent de grote en concrete waarde van geur en reukvermogen en dat weerspiegelt zich in diverse gebieden van deze wetenschap. Niets is zo stabiel en diepgaand als geur en reuk: volgens Ayurveda is het – via onze hersenen – de poort naar het oerelement Aarde. Bovendien vormt geur een poort naar ‘goddelijke’ dimensies: via offergaven van geurmiddelen en bloemen, een gebruik dat overal ter wereld bekend is, tot de therapeutische inzet van aromatherapie in de body-mind geneeskunde van vandaag de dag.

Drs. Coen van der Kroon
(Academy of Ayurvedic Studies)

Uw hond en Ayurveda

Ook dieren zijn in te delen in de Ayurvedische constituties. In de Puberhond is een hoofdstuk opgenomen hoe u dit bij uw hond herkent. Zowel in positieve gedrag als ongewenst gedrag. Het maakt daardoor de keuze van het ras, maar ook de training nog handzamer.

Literatuur en links:

Zie meer info bij www.ayurvedicstudies.nl

Privacy instellingen

We gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website zo soepel mogelijk draait. In de instellingen kunt u zelf kiezen welke cookies u wilt toestaan of wilt weigeren.

Privacy verklaring | Sluit
Instellingen