skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1000 artikelen over gezondheid!

Verzorg de lever bij hooikoorts

Het hooikoorts seizoen is al weer begonnen. De boom- en plantenknoppen barstten uit hun voegen om aan hun bestuivingsdrift te beginnen. Daarmee raakt ook bij veel mensen de slijmvliezen op drift. De brand slaat erin en velen gaan weer koortsachtig op zoek naar middelen om neus, ogen, longen en huid rustig te krijgen.

Hooikoorts is een vorm van neusverkoudheid (rinitis). Het wordt veroorzaakt door een allergische reactie op pollen (stuifmeelkorrels) van grassen, bomen, planten of kruiden. Verschijnselen bij hooikoorts zijn: flinke niesbuien, een loopneus, een vol hoofd en tranende ogen. Vooral kinderen en astmapatiënten hebben daarbij ook last van hoofdpijn, moeheid of benauwdheid.

Hooikoorts komt soms voor in combinatie met astma of met andere allergieën, zoals een allergie voor haren en veren van dieren of voor de uitwerpselen van de huisstofmijt. Er zijn vele antihistaminica verkrijgbaar om de hooikoortsklachten te bestrijden. Op basis van het aantal gebruikers van antihistaminica in 2008 (RIVM) wordt geschat dat ten minste 1,2 miljoen mensen kampen met allergische klachten.

Vaker hooikoorts

Als gevolg van hogere temperaturen zullen de perioden met veel allergenen in de lucht gaan verschuiven en langer worden. Tevens kunnen nieuwe planten, zoals olijven en ambrosia, in Nederland allergische klachten veroorzaken. Ambrosia is een sterk allergene plant die de laatste jaren steeds vaker wordt aangetroffen in ons land.

De plant bloeit pas na het graspollenseizoen, waardoor de lengte van het hooikoortsseizoen sterk verlengd wordt. Ook luchtkwaliteit is een belangrijke factor. Ten eerste zijn mensen gevoeliger voor hooikoorts bij een slechtere luchtkwaliteit, mede omdat de allergenen die op pollen zitten, aanhaken bij kleine deeltjes (bijvoorbeeld dieseldeeltjes) die dieper in de longen doordringen.

Ten tweede bevatten de pollen bij een slechtere luchtkwaliteit meer allergenen. Tenslotte zijn allergiepatiënten bij een slechte luchtkwaliteit gevoeliger voor de allergenen. Hooikoorts brengt grote sociaaleconomische kosten met zich mee.

Een belangrijke conclusie is dat de samenleving onvoldoende is voorbereid op de extra
gezondheidsklachten door allergieën veroorzaakt door pollen als gevolg van klimaatveranderingen. Dat is opvallend gezien de grote sociale en economische gevolgen.

Histamine

Een allergie of overgevoeligheid is een ongecontroleerde reactie van het lichaam op bepaalde stoffen, die ook wel allergenen worden genoemd. Normaal gesproken maakt het lichaam na contact met het allergeen zogenaamde antistoffen aan. Deze antistoffen zijn in staat het allergeen uit te schakelen, waardoor klachten uitblijven. Bij een allergische reactie is dit proces verstoord en reageert het lichaam extreem fel op het allergeen. Tijdens een allergische reactie komt er histamine vrij.

Wat doet histamine? Histamine is verantwoordelijk voor de ziekteverschijnselen die optreden bij een allergische reactie. De klachten kunnen bestreden worden met antihistaminica en deze worden dan ook massaal toegepast bij hooikoorts. Deze middelen gaan de werking van histamine tegen.

Zijn de ziekteverschijnselen die optreden bij hooikoorts ook op een andere manier aan te pakken of nog beter te voorkomen? Met andere woorden zouden wij ons kunnen wapenen tegen hooikoortsaanvallen?

TCM: verzorg je lever (ontgifting)

Traditional Chinese Medicine (TCM) is de internationale verzamelnaam voor verschillende toepassingen van Chinese geneeskunde. Acupunctuur is de bekendste. Voor voeding geldt: elk mens heeft een uniek gestel en een heel eigen manier om voedsel te verwerken. Binnen TCM is een voedingsadvies dan ook altijd een volstrekt individueel advies.

Binnen het lichaam stroomt de energie door een netwerk van energiebanen, meridianen genaamd. Deze meridianen elk verbonden met de dieper gelegen structuren zoals de organen, zorgen voor de balans tussen yin en yang binnen de verschillende organen en de daarmee geassocieerde functies. Op deze meridianen liggen de acupunctuurpunten, 365 in getal.

Veel mensen met hooikoorts hebben een verstoring van hun leverontgifting (biotransformatie). De acupuncturist heeft het dan vaak over een zogenaamde verstoring in de ‘leverenergie’. De energie die o.m. tot taak heeft om alles in het lichaam goed te laten stromen gaat bij hooikoorts stagneren. Vervolgens kan dit over gaan in ‘leverhitte’ (de brand in de vorm van histamine slaat toe).

Leverenergie heeft een opwaartse werking en kan daarom gemakkelijk klachten geven bovenin het lichaam. De overgevoeligheidsreactie van de slijmvliezen komt bezien vanuit de TCM visie niet alleen door de irritatie door de pollen (1).

Acupunctuur; hef de leverstagnatie op

De ‘stagnatie’ in en rond de slijmvliezen is een stimulans voor het lichaam om de reactie te verergeren. Volgens de TCM kan de lever bij de overgang van de seizoenen sneller stagneren. Door de stagnatie kan de lever histamine minder goed verwerken.

Behalve de individuele toepassing is ook cyclisch gebruik van voedsel belangrijk in de TCM. In de winter heeft de mens bijvoorbeeld meer behoefte aan verwarmend voedsel, in de zomer meer aan koelend voedsel. Omdat er verschuivingen zijn in het klimaat moeten er dus ook aanpassingen gemaakt worden in de voeding.
Wat kunt u zelf doen om uw conditie te versterken en te zorgen dat uw lever niet stagneert?1. Belast uw lever niet met: alcohol, chocola, koffie en verkeerde vetten (vet in gebak, frituurvet, e.d.).
2. Geef uw lever de juiste voeding zoals histaminearme natuurlijke voeding; groenten (rauwkost) en fruit, volle granen (zilvervliesrijst, wilde rijst), volkoren speltpasta, gekookte of gestoomde aardappelen, kip, kalkoen.
3. Blus uw lever met 2 liter bronwater zonder koolzuur per dag. Eventueel kan een deel ook in de vorm van vocht met een ‘verkoelende werking’ zoals rijstdrank zonder vanille.

Oorzaken leverstagnatie

Een veel voorkomende oorzaak van een leverstagnatie is een tekort aan leverversterkende stoffen. Als de lever zelf niet gevoed wordt, dan kan hij zijn werk niet goed uitvoeren. Hij kan dan niet snel genoeg de berg afval en voedingsstoffen verwerken. Dit leidt uiteindelijk tot een stagnatie. De oorzaak kan zijn een zwakke vertering of onvoldoende voedende producten zoals bij dagelijks onvolwaardige voeding, te weinig variatie in het eten of bij strenge diëten.
Zwakke verteringEen zwakke vertering of een onbalans in de darmflora creëert in de darmen een opeenhoping van gifstoffen. Deze gifstoffen komen in het bloed en daarmee uiteindelijk bij de lever. Tegelijkertijd nemen de darmen onvoldoende leverversterkende stoffen op. De lever als ‘afvalverwerkingscentrale’ krijgt dus een extra aanvoer van gifstoffen, maar werkt zelf minder goed door een tekort aan voeding. Dit kan zogenaamd gevolgen hebben voor de methylerings- en sulfatietaken van de lever waar o.a. biogene aminen (waaronder histamine) verwerkt moeten worden.
Te weinig bewegingLichaamsbeweging brengt letterlijk en figuurlijk het stromen van energie (Qi) en lichaamsvloeistoffen in beweging. Zo laadt een vermoeid lichaam of vermoeide geest vaak weer op na een flinke wandeling in het bos. Door de beweging stroomt de energie (Qi) weer goed door.

Bij onvoldoende lichaamsbeweging zoals bij veel zittende beroepen, is er weinig doorstroming. Dit is merkbaar aan bv. koude handen en voeten en een ‘verhit histamine hoofd’. De kans dat de leverenergie geblokkeerd raakt, zeker met een portie stress erbij, is groot.
Overmatig gebruik van ‘hitte’ producerende voedingBij overmatig gebruik van sterk verwarmende voedingsmiddelen droogt het lichaam te veel uit. Er is dan onvoldoende water over om het lichaam te koelen en het ‘vuur’ te blussen. Sterk verwarmend zijn:
– alcoholische dranken
– scherpe kruiden en specerijen
– rood vlees (vooral lamsvlees en paardenvlees)
– gerookte, gegrilde producten
– sterk gezouten voedingsmiddelen zoals soep, rookvlees en gerookte zalm
– roken.

Een zwakke vertering: ballast voor de lever

Bij een onvoldoende vertering kunnen er schadelijke, bacteriële stofwisselingsproducten (toxinen) geproduceerd worden zoals biogene aminen die op hun beurt weer hooikoortsklachten en ontstekingen veroorzaken.

Rottingsmetabolieten en gistingsproducten zoals aldehydes (alcoholsoort) als gevolg van een overgroei aan schimmels en gisten in de darmen, moeten als ze door de darmwand zijn opgenomen door de lever omgezet worden (ontgifting of biotransformatie) tot oplosbare stoffen zodat de nieren deze op hun beurt weer kunnen uitscheiden. Allemaal extra detoxhuiswerk voor de lever.
Vroege symptomen die aan verteringszwakte doen denken zijn:– Winderigheid en opgeblazen buik die ontstaat een half uur na het eten.
– Hoorbaar ‘gerommel en geborrel’ in de buik.
– Een vol gevoel in de maag en darmen alsof het eten ‘blijft hangen’ en niet verder gaat.
– Stinkende ontlasting met veel gassen en onverteerde etensresten. (Een rottende eierenlucht duidt op slechte vertering van de eiwitten. Veel gasvorming op gisting door slechte koolhydraten vertering en een plakkerige ontlasting duidt op een slechte vetvertering.)
– Massieve ‘explosieve’ stoelgang (met veel gasknallers).
– Schuimende ontlasting met veel slijmproppen.
– Onduidelijke en vage buikklachten (krampen, steken, zwaar zompig gevoel, een bolle uitpuilende buik).
– Pijn rondom de navel en zich steeds meer uitstralend naar de hele bovenbuik.
– Slecht kunnen verdragen van koffie, alcohol, gebakken vet, histaminerijke producten zoals ananas, zuurkool, noten, bepaalde vissoorten, kaassoorten, slecht kunnen verdragen van granen (mogelijk granen intolerantie/ allergie).
Onvolledige eiwitvertering: aminozuren en hun rottingsmetabolieten Voorbeelden van klachten van eiwitrotting metabolieten:
– Arginine wordt omgezet in agmatine en kan vermoeidheid, hartritme klachten, gedragsveranderingen en stoornissen in de HPA as geven.
– Cysteïne wordt omgezet in mercaptaan en kan vermoeidheid, afbraak bindweefsel, slijmvliesklachten en slechte adem geven.
– Fenylalanine wordt omgezet in cresol en kan vermoeidheid en gedragsveranderingen geven.
– Histidine wordt omgezet in histamine en kan vermoeidheid, hooikoorts, gedragsveranderingen, jeuk en allergie geven.
– Lysine wordt omgezet in cadaverine en kan vermoeidheid, slechte adem en afbraak bindweefsel geven.
– Ornithine wordt omgezet in putrescine en kan vermoeidheid, afbraak bindweefsel en slechte adem geven.
– Tryptofaan wordt omgezet in indolen, escatol en kan vermoeidheid, hoofdpijn, keelpijn, hooikoorts, loopneus, astma en branderige ogen geven.
– Tyrosine wordt omgezet in tyramine (fenol)en dit kan vermoeidheid, hoofdpijn en hooikoorts geven.

Om een zwakke vertering te ontzien is het belangrijk vooral te letten op niet al te zware voedselcombinaties (zie de pdf bijlage hieronder dit artikel).

Natuurlijke ontstekingsremmer (natuurlijk antihistaminica)

Grofweg kunnen reguliere antihistaminica in twee soorten worden ingedeeld, versuffend en niet versuffend. Antihistaminica kunnen zowel ad-hoc als chronisch worden gebruikt. Voor meer beschrijving over de bijwerking verwijs ik naar het geneesmiddelenbulletin. Zijn er alternatieven voor de reguliere antihistaminica?
AstaxanthineAstaxanthine is een relatief onbekende carotenoïde die wordt gemaakt door plankton, algen en bepaalde planten, schimmels en bacteriën om zich te weren tegen de schadelijke effecten van zonlicht en zuurstof; de hoogste concentratie astaxanthine wordt aangetroffen in de groene microalg Haematococcus pluvialis.

Astaxanthine heeft een ontstekingsremmende werking. In-vitro en dieronderzoek liet zien dat astaxanthine de productie remt van ontstekingsbevorderende cytokinen (TNF-α, IL-1β) en ontstekingsmediatoren (stikstofoxide (NO), PGE2) in geactiveerde macrofagen door inhibitie van NF-κB-activering.

NF-κB (nuclear factor kappa B) is een celcomponent die de ontstekingsrespons aanstuurt door het reguleren van de expressie van pro-inflammatoire genen die onder meer coderen voor de enzymen iNOS en COX-2 (die verantwoordelijk zijn voor de productie van respectievelijk NO en PGE2) en de cytokinen TNF-α en IL-1β. Deze ontstekingsmediatoren in cytokinen activeren andere afweercellen en kunnen en ontsteking veroorzaken.

In laboratoriumonderzoek met perifere mononucleaire cellen van mensen met astma is gebleken dat astaxanthine, al dan niet in combinatie met ginkgolide B (een bestanddeel uit Ginkgo biloba) activering van T-lymfocyten kan voorkomen op vergelijkbare manier als veelgebruikte antihistaminica (cetirizine dihydrochloride, azelastine) (2).

Hooikoorts veroorzaakt klachten van vermoeide ogen (asthenopie), rode, lichtgevoelige, pijnlijke, geïrriteerde, droge en/of tranende ogen, minder goed zien en hoofdpijn. In verschillende humane placebogecontroleerde studies is aangetoond dat suppletie met astaxanthine helpt om asthenopie te verminderen (3, 4, 5).
PalmitoylethanolamidePalmitoylethanolamide kan zinvol ingezet worden bij een veelheid van aandoeningen die gepaard gaan met ontstekingen, waaronder hooikoorts. De Italiaanse Nobelprijswinnares Rita Levi-Montalcini toonde aan dat palmitoylethanolamide de overactieve ontstekingscellen (mestcellen) tot rust kan brengen (6).

Palmitoylethanolamide is aanwezig in vele lichaamscellen en weefsels. Het is essentieel voor de bescherming van cellen en weefsels tegen schadelijke prikkels (triggers) die ontstekingen geven. In zes klinische dubbelblinde en placebo-gecontroleerde studies bij meer dan 3000 mensen is gebleken dat palmitoyl-ethanolamide ook werkzaam en veilig is bij de behandeling en het voorkomen van griep en verkoudheid. De werking biedt mogelijkheden om ingezet te kunnen worden als natuurlijk en veilig alternatief voor griepvaccinaties en griepmiddelen (7, 8).

Omdat veel reguliere antihistaminica in de lever worden afgebroken, treden verhoogde serumconcentraties op bij leverinsufficiëntie. Astaxanthine en Palmitoylethanolamide zijn suppleties die geen bijwerkingen hebben op de lever.

Mestcellen

Bij een allergische reactie (zoals hooikoorts) zet het vrijkomen van histamine uit de zogenoemde “mestcellen” een hele cascade van reacties in gang die stoffen produceren (zoals de antistof IgE) die verantwoordelijk zijn voor de typische verschijnselen van een allergische reactie.

Regulier wordt hooikoorts daarom behandeld met antihistaminica, die tot de meest voorgeschreven medicijnen ter wereld behoren. Er zijn nog meer natuurlijke stoffen met een antihistaminewerking, zoals flavonoïden. In die groep verbindingen gaat het met name om de OPC (oligomere proanthocyanidines) en quercetine. Ook vitamine C heeft een antihistaminewerking.

Flavonoïden gaan op verschillende fronten hooikoorts tegen. Zo remmen flavonoïden de aanmaak van histamine; OPC doet dat via een remmende werking op het enzym (L-hitaminedecarboxylase) dat histamine aanmaakt uit het aminozuur histidine.

Flavonoïden remmen ook de vrijgifte van histamine, terwijl OPC enzymen kan remmen die de mestcellen kunnen openbreken (waarbij histamine vrijkomt). Flavonoïden en OPC remmen ook oxygenase-enzymen die als respons op histamine allerlei pro-inflammatoire stoffen (prostaglandinen en leukotriënen) produceren.

OPC heeft geen invloed op de productie van antilichamen op allergenen, zodat het niet interfereert met desensibilisatiebehandelingen (bv immunotherapie met behulp van allergie-injecties). Flavonoïden hebben een remmende werking op de vrijgifte van histamine en zijn dus goed inzetbaar bij hooikoorts (9, 10, 11).

Histamine: een biogene amine

Histamine is een biogene amine die in het lichaam wordt aangemaakt en die ook van nature in voeding voorkomt. Histamine is één van de meest bekende biogene amine en wordt in de stofwisseling van de mens gevormd. Het wordt onder andere opgeslagen in mestcellen, cellen die zijn betrokken bij het afweersysteem.

Histamine wordt door de enzymen MAO (mono-amini-oxydase), DAO (di-amine-oxydase) en NMT (N-methyl-transferase) in de darmen, lever en in het bloed weer afgebroken (12). Bij een onbalans in de lever, een verstoorde darmflora en/of beschadiging van de darmslijmvliezen zijn er onvoldoende enzymen werkzaam om histamine en andere biogene aminen af te breken. Hierdoor stijgt het gehalte aan biogene aminen in het lichaam te veel.

Dit kan leiden tot verschillende klachten zoals benauwdheid, diarree, eczeem, hartkloppingen, hoofdpijn, jeuk, maag- en darmkrampen, brandend maagzuur, migraine, misselijkheid, netelroos (urticaria), onderhuidse zwellingen (oedeem) en/of branderige, opgezette tong en hooikoorts.

Voedingsmiddelen die rijk aan histamine of andere biogene aminen zijn kunnen dergelijke reacties uitlokken. Biogene aminen komen van nature in voedingsmiddelen voor zoals in bananen of varkensvlees of ontstaan in producten door gisting (fermentatie), rijping of lang bewaren zoals in bier, oude kaas, salami en zuurkool.

Histaminevrijmakers

Voedsel kan ook bestanddelen bevatten die in staat zijn om het in de mestcellen aanwezige histamine vrij te maken. Deze stoffen worden ‘histaminevrijmakers’ genoemd. Enkele voorbeelden van histaminevrijmakers zijn aardbei, alcohol, kaneel, tomaat, schaal- en schelpdieren en varkensvlees.

Is iemand overgevoelig voor biogene aminen zoals histamine, dan is het belangrijk dat de voeding niet te veel biogene aminen en histaminevrijmakers bevat. Hoe veel biogene aminen en histaminevrijmakers in de voeding worden verdragen, verschilt van persoon tot persoon en varieert ook binnen één persoon.

Iemand reageert pas wanneer een bepaalde gevoeligheidsdrempel wordt overschreden. Deze drempel wordt beïnvloed door factoren zoals infecties, verstoringen in de lever- en darmmilieu, medicijngebruik, stress en ziekte (12).
Rijk aan biogene aminen zijn vooral:– Avocado, spinazie, tomaat, zuurkool
– Banaan, druiven, frambozen
– Belegen en oude kaas, schimmelkazen (brie, camembert e.d.), blauwaderkazen (gorgonzola, roquefort e.d.)
– Haring, makreel, sardine, tonijn
– Lever, varkensvlees, rauwe, droge worstsoorten zoals rauwe ham, salami, cervelaatworst en metworst
– Bier, rode wijn
– Bakkersgist, gistextract, marmite, miso, sojasaus.
Rijk aan histaminevrijmakers zijn vooral:– Avocado, rabarber, rode biet, verse spinazie, tomaat
– Aardbei, ananas, druiven, kiwi, mango, papaya, vijgen
– Cacao en chocola, drop
– Eieren en varkensvlees
– Kruiden en specerijen, vooral kerrie, kardemom, koriander, laos, gember, peper, paprikapoeder, vanille en kaneel
– Noten, zaden en pinda’s
– Peulvruchten
– Schaal- en schelpdieren zoals garnalen, krab en mosselen
– Vanilline, menthol
Diverse kunstmatige toevoegingen zoals:– De Azo-kleurstoffen: E102 (tartrazine), E104 (chinolinegeel), E110 (oranjegeel S), E122 t/m E124 (azorubine, amarant, cochinillerood A), E128 (rood 2 G), E154 (bruin FK), E155 (bruin HT), E180 (lithlrubine)
– Nitraat- en nitrietzouten (E249 t/m E252)
– Sulfietzouten (E220 t/m E228)
– Benzoaatzouten (E210 t/m E219)
– Glutamaten (smaakversterker, vetsin, MSG) (E621 t/m E625).

Een andere benadering van hooikoorts

Een acupunctuurbehandeling bij hooikoorts of astma is niet gericht op de slijmvliezen of de longen. Veel hooikoortspatiënten hebben een verstoring binnen de leverenergie. Acupunctuur kan het lichaam weer in harmonie brengen. Als gezorgd wordt dat voor de lente de leverenergie weer harmonieus stroomt en goed functioneert, dan is kans op heftige hooikoorts veel kleiner (13).

Als er toch hooikoorts ontstaat, dan zijn er acupunctuurpuntencombinaties die er voor kunnen zorgen dat de circulatie weer op gang komt. Daarom is het voor hooikoortspatiënten aan te raden om in de koude periode met acupunctuur te beginnen.

Wanneer daarbij de juiste TCM voedingsadviezen gegeven worden (12) en de juiste aanvullende orthomoleculaire suppleties door natuurdiëtisten/natuurvoedingskundigen dan wordt het buiten vertoeven en stuk aangenamer. Dan kan het genieten van het voorjaar weer beginnen.

Marijke de Waal Malefijt

Literatuur en links:

(1) Acupuncture in Patients With Seasonal Allergic Rhinitis: A Randomized Trial Benno Brinkhaus, MD; Miriam Ortiz, MD; Claudia M. Witt, MD, MBA; Stephanie Roll, PhD; Klaus Linde, MD; Florian Pfab, MD; Bodo Niggemann, MD; Josef Hummelsberger, MD; András Treszl, PhD; Johannes Ring, MD, PhD; Torsten Zuberbier, MD; Karl Wegscheider, PhD; and Stefan N. Willich, MD, MPH Acupuncture in Patients With Seasonal Allergic Rhinitis: A Randomized Trial Ann Intern Med. 2013;158(4):225-234. doi:10.7326/0003-4819-158-4-201302190-00002
(2) Mahmoud FF et al. In vitro effects of astaxanthin combined with ginkgolide B on T lymphocyte activation in peripheral blood mononuclear cells from asthmatic subjects. J Pharmacol Sci. 2004;94(2):129-36.
(3) Shiratori K et al. Effect of astaxanthin on accommodation and asthenopia-efficacy-identification study in healthy volunteers. J Clin Ther & Med. 2005;21(6):637-650.
(4) Nitta T et al. Effects of astaxanthin on accommodation and asthenopia-dose finding study in healthy volunteers. J Clin Ther & Med. 2005;21(5):543-556.
(5) Nagaki Y et al. The supplementation effect of astaxanthin on accommodation and asthenopia. J Clin Therap Med 2006;22(1):41-54.
(6) Skaper SD, Facci L, Giusti P. Mast cells, glia and neuroinflammation: partners in crime? Immunology. 2013 Sep 11. doi: 10.1111/imm.12170.
(7) De Boer T, Keppel Hesselink JM, Witkamp RF. Palmitoylethanolamide: A natural body-own anti-inflammatory agent, effective and safe against influenza and common cold. Int J Inflam. 2013;2013:151028. Epub 2013 Aug 27. Review.
(8) Petrosino S, et al. Protective role of palmitoylethanolamide in contact allergic dermatitis. Allergy. 2010 Jun 1;65(6):698-711. Epub 2009 Nov 11.
(9) Kawai et al. Flavonoids and related compounds as anti-allergic substances. Allergol Int (2007) vol. 56 (2) pp. 113-23. Gratis volledige tekst op: http://ai.jsaweb.jp/fulltext/056020113/056020113_index.html
(10) Wilson et al. A randomized, double-blind, placebo-controlled exploratory study to evaluate the potential of pycnogenol for improving allergic rhinitis symptoms. Phytotherapy research : PTR (2010) vol. 24 (8) pp. 1115-9
(11) Johnston. The antihistamine action of ascorbic acid. Subcell Biochem (1996) vol. 25 pp. 189-213 Slimestad R, Fossen T, Vågen IM. Onions: a source of unique dietary flavonoids. J Agric Food Chem. 2007;55(25):10067-80.
(12) Boek “Energieherstelplan” (uitgeverij Schors 5e druk); Marijke de Waal Malefijt & Tanja Visser; 2 natuurdiëtisten die dit boek over de lever schreven, bezien vanuit de Chinese elementenleer, de Ayurvedische constituties en het voeden van de lever bezien vanuit de orthomoleculaire geneeskunde.
(13) Ng D.K. et al .: A double-blind, randomized, placebo-controlled trial of acupuncture for the treatment of childhood persistent allergic rhinitis. In: Pediatrics 2004;114(5):1242-1247

Downloads:

Voedselcombinatie informatieicon

Privacy instellingen

We gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website zo soepel mogelijk draait. In de instellingen kunt u zelf kiezen welke cookies u wilt toestaan of wilt weigeren.

Privacy verklaring | Sluit
Instellingen