skip to Main Content
Kenniscentrum met meer dan 2000 artikelen over gezondheid!BEKIJK ALLE ONDERWERPEN

Vervreemd van de natuur

De laatste tijd staan de kranten weer vol met onheilstijdingen. Het gaat slecht met de aarde, natuurlijke hulpbronnen raken uitgeput, natuurrampen volgen elkaar op en de door mensen veroorzaakte opwarming van de aarde gaat dit in de toekomst allemaal  verergeren.

Goede voornemens, maar daden?

Wanneer ik deze berichtgeving in de media volg, valt me tegelijkertijd het gebrek aan urgentie in de politiek op. Er worden grote conferenties georganiseerd, maar het lijkt te blijven bij goede voornemens en lippendienst. Echt harde afspraken met concrete resultaten zijn tot nu toe nog niet gemaakt.
Dit geldt natuurlijk ook voor ons als consumenten.

Wat doen wij met al die kennis? Als de consument, u en ik, anders kiezen zou bijvoorbeeld de bio-industrie niet meer hoeven bestaan. Waarom lijkt het er dan op dat we met zijn allen vaak wel beter weten, maar toch niet de noodzakelijke stappen zetten?

Vervreemd van de natuur

De mens is onderdeel van de natuur. We zijn gemaakt van dezelfde stof als de aarde,  dieren en planten om ons heen. Maar in de westerse maatschappij zijn we vaak vervreemd van deze feiten, we zien onszelf als de kroon op de schepping en handelen niet als onderdelen van de natuur, maar als haar heer en meester.

Veel door mensen ontwikkelde technologie wordt klakkeloos toegepast, ook in de geneeskunde. Denk aan het debat over genetische manipulatie van voedselbronnen. Voorstanders zeggen dat hiermee vele monden gevoed kunnen worden, waar er nu dagelijks duizenden mensen sterven van de honger. Tegenstanders wijzen erop dat het een ‘quick fix’ is. Als voedsel eerlijker verdeeld zou worden hoeft er van honger veel minder sprake te zijn.

Ook in de geneeskunde spelen deze thema’s en dilemma’s. Want als de technologie bestaat, zou het onethisch zijn om mensen bepaalde behandelingen te onthouden. De keerzijde van technologie is dat we vaak de eventueel nadelige consequenties op de lange termijn lang niet altijd goed (kunnen) overzien. Consequenties die ook van invloed  kunnen zijn op de gezondheid. Voorzichtigheid lijkt hierom geboden.

Technologische ontwikkelingen kunnen de natuur verstoren. Denk hier bijvoorbeeld aan de grote hoeveelheden hormonen die in het oppervlaktewater komen door het gebruik van anticonceptiemiddelen en de negatieve gevolgen voor waterdieren hiervan. Of de ecologische gevolgen van de ontbossing van regenwoud voor de productie van als veevoer bestemde soja.

Romantisch of een beetje verdwaald?

Toegegeven, een leven zonder de eeuwige elektronica in de buurt lijkt heel aanlokkelijk, maar na enkele weken op een camping, verstoken van moderne gemakken zullen veel mensen blij zijn weer terug te kunnen keren naar hun comfortabele huizen met vaatwassers en breedbeeld televisies. Er zijn ook mensen die zich keren tegen alle symbolen van moderniteit. Deze mensen zouden het liefst weer volledig in harmonie leven met de natuur en hebben hier soms een erg romantische voorstelling van.

Een te romantisch beeld van de natuur kent ook een zekere mate van vervreemding van de werkelijkheid. Natuur is niet alleen maar lief en mooi, maar ook wreed, oneerlijk en onberekenbaar. In een uitgave van het jongerenblad Panda van het Wereld Natuur Fonds stond een foto van een leeuw die een dier had gevangen. Mensen zegden hun abonnement op na het zien van de foto, ‘omdat de fotograaf de leeuw had moeten wegjagen’.

Vervreemding

Vervreemding van de natuur kan om meerdere redenen duurzame gezondheid in de weg staat. In de eerste plaats betekent een vervreemding van de natuur een vervreemding van onszelf en van onze eigen wortels. Ook zijn we hiermee vervreemd geraakt van het natuurlijke ritme van cyclische processen, die ook in de gezondheid een rol spelen. Door de enorme technologische vooruitgang binnen de geneeskunde kunnen we steeds meer ziekten genezen, of levens verlengen. We zouden hierdoor haast vergeten dat ziekte en ook de dood onlosmakelijk met het leven verbonden zijn.

Het doet denken aan de prijs die mensen willen betalen (bijvoorbeeld door privacy op te geven aan de overheid) om een veilige maatschappij te creëren en risico’s uit te bannen. Het is een illusie dat de maatschappij 100 %  waterdicht kan worden beveiligd. Alle technologische vooruitgang ten spijt, dood is in de natuur een gegeven. Desondanks zijn er wetenschappers die pogen ons te genezen van de dood, want ‘death is a disease that needs to be cured’.

Natuurlijke cyclus

De Westerse maatschappij is sterk gericht op groei, groei van de economie of van onszelf in een ‘education permanente’. Stilstand is tenslotte achteruitgang. Deze processen worden niet gereflecteerd in de natuur. “To everything, there is a season, and a time and purpose under heaven”Daar is helemaal geen sprake van ongebreidelde groei, maar wisselen  perioden van rust zich af met groei, ontbottende bomen en bladeren die vallen. Er is binding en er is loslaten. Elke cyclus kent zijn eigen schoonheid omdat het deel is van een groter geheel, met een natuurlijk ritme.

Groenten en fruit liggen tegenwoordig vrijwel het gehele jaar door in de winkels. Hierdoor raken we vervreemd van de natuurlijke cyclus van de seizoenen. Laatst sprak ik iemand die het raar vond dat aardbeien ook wel ‘zomerkoninkjes’ genoemd worden, want “wat hebben aardbeien met de zomer te maken?”  Mijn generatie is opgegroeid met het maken van herfsttafels, seizoensverzamelingen van hetgeen in de natuur te vinden is. In Amsterdam zijn er verschillende scholen waar kinderen nooit zullen knutselen met bladeren, eikels en kastanjes, want er zijn domweg onvoldoende bomen in de buurt.

Leven als groter geheel

De menselijke psyche heeft het nodig zich te richten op iets dat groter is dan hijzelf. Zingevingsvragen zijn waarschijnlijk al zo oud als de mensheid zelf. De secularisatie toonde aan dat de antwoorden van traditionele kerken voor veel mensen onvoldoende waren. De vervreemding van de natuur kan ook zingevingsproblemen veroorzaken. Inzien dat je als mens onderdeel bent van de natuur, een plek hebt in een ritmisch systeem waarin al het leven is verbonden, geeft je leven zin.

Je bent deel van een groter geheel, een geheel dat kwalitatief anders zou zijn als jij er niet zou zijn. En een geheel dat verandert onder invloed van jouw inbreng in het totaal. Tegelijkertijd gaat het leven door, ook als jij er niet meer bent. Dit geeft rust en vertrouwen in de vernieuwende kracht van de natuur. Onderzoek heeft aangetoond dat antwoorden vinden op zingevingsvragen een belangrijk onderdeel van een duurzame gezondheid is.

Duurzame gezondheid

Ook wat fysieke gezondheid betreft is het goed terug te keren naar de natuur. Diverse psychologische studies hebben aangetoond dat het gevoel dat je verbonden bent met mensen (of dieren) om je heen, kortom; met ander leven, dit sterk beschermend werkt op meerdere aandoeningen, waaronder depressie en hart- en vaatziekten. Het verzorgen van flora en fauna raakt iets heel wezenlijks in mensen. Zo blijken bejaarden zich beter te voelen wanneer ze voor kamerplanten kunnen zorgen. Ze zijn minder gespannen en angstig en voelen zich verantwoordelijk en nodig.

Duurzame gezondheid heeft verder te maken met stabiliteit. De Duitse filosoof Wilhelm Schmid adviseert een houding van gelatenheid ten opzichte van onze omstandigheden. Gelatenheid is niet hetzelfde als onverschilligheid, maar bevat eerder geduld en het kunnen hanteren van de tegenstellingen in het leven, zoals ziekte en gezondheid.
Duurzame gezondheid heeft ook te maken met een verruimd zelfbesef. Je eigen bestaan is ingebed in een groter geheel. Een diepe realisatie van deze verbondenheid van jou als mens met de natuur, en daarmee met het leven, heeft gevolgen voor de keuzes die je maakt. Wat is bijv. je rol als arts in het leven van je patiënten, mensen die deel zijn aan hetzelfde geheel als jijzelf?

Dood geeft ruimte aan leven

In een maatschappij waarin we de dood koste wat het kost proberen te slim af te zijn, is er geen ruimte voor reflectie op wat dood is voor het leven. Dood is de begrenzer van het leven, en maakt dat leven betekenis krijgt. Het geeft een zekere urgentie. Wellicht is het feit dat ziekte en dood erg naar de zijlijn van onze maatschappij gemanoeuvreerd zijn, er mede debet aan dat we soms de urgentie missen om onze kennis en technologie in te zetten op een manier die meewerkt met de natuur, in plaats van er tegen in gaan. Juist ziekte geeft betekenis aan gezondheid.

Christianne Vink (biologisch psychologe)

Bronnen:

Referenties:

1. Wilhelm Schmid, 2004, Handboek voor de levenskunst, Ambo/Anthos Amsterdam

2. AL Podberscek, ES Paul, J Serpell, 2000, Companion animals and us: Exploring the relationships between people and pets, Cambridge University Press

3. Wood, L, Gilles-Corti, B., Bulsara, M., 2005, The pet connection, pets as a conduit for social capital? Social Science & Medicine, Volume 61, Issue 6, pages 1159-1173

4. Lewis, C. A. (1995). Human health and well-being: The psychological, physiological and sociological effects of plants on people. Acta Horticulturae, 391, 31–40.

5. McBey, M. A. (1985). The therapeutic aspects of gardens and gardening. Journal of Advanced Nursing, 10, 591–595.

6. Mealey, L., & Theis, P. (1995). The relationships between mood and preferences: An evolutionary perspective. Ethology and Sociobiology, 16, 247–256. Research, 13, 43–65.

7. Wells, S. E. (Ed.). (1997). Horticultural therapy and the older adult population. London: Haworth Press Inc.

8. Williams, A. (1998). Therapeutic landscapes in holistic medicine. Social Science & Medicine, 46(9), 1193–1203.

9. Kearns, R. A., & Gesler, W. M. (1998). Putting health into place: Landscape, identity & well-being. New York: Syracuse University Press.

10. Parry-Jones, W. LI. (1990). Natural landscape, psychology well-being and mental health. Landscape Research, 15(2), 7–11.

11. Myers, M. S. (1998). Empowerment and community building through a gardening project. Psychiatric Rehabilitation Journal, 22(2), 181–183.

12. Christine Milligan*, Anthony Gatrell, Amanda Bingley, 2004, Cultivating health’: therapeutic landscapes and older people in northern England, Social Science & Medicine 58 (2004) 1781–1793

13. Allen, K. (2003). Are pets a healthy pleasure? The influence of pets on blood pressure. Current Directions in Psychological Science, 12(6), 236-239.

14. Enders-Slegers, M.J. (2000). Een leven lang goed gezelschap: empirisch onderzoek naar de betekenis van gezelschapsdieren voor de kwaliteit van leven van ouderen. Proefschrift. Utrecht: Universiteit Utrecht.

15. Hart, L.A.. (1995). The role of pets in enhancing human well-being: effects for older people. In: Robinson, I. (Ed.), The Waltham book of human-animal Interaction: benefits and responsibilities of pet ownership (p. 19-31). Oxford: ElsevierDownloadable via http://www.deltasociety.org/download/hart.rtf

16. Rodiek, S. D. (2002) Influence of an outdoor garden on mood and stress in older persons, Journal of Therapeutic Horticulture, 13, 13-21.

17. Tang, J.W.S. & R.D. Brown (2006). The Effect of viewing a landscape on
physiological health of elderly women. Journal of Housing for the Elderly, 19(3-4), 189-204.

18. Berg, A.E. van den & Berg, M.M.H.E. van den (2001). Van buiten word je beter; een essay over de relatie tussen natuur en gezondheid. Wageningen: Alterra.

Privacy instellingen

We gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website zo soepel mogelijk draait. In de instellingen kunt u zelf kiezen welke cookies u wilt toestaan of wilt weigeren.

Privacy verklaring | Sluit
Instellingen