skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1500 artikelen over gezondheid!

Jodium tekort

Jodium niet alleen in de schildklier wordt opgenomen maar ook in vele andere organen. Jodiumtekort geeft veel gezondheidsklachten. In een artikel in het tijdschrift medisch Contact betogen reumatoloog Richard Verheesen van het Máxima Medisch Centrum in Eindhoven en interniste Karin Schweitzer van het TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg op gezag van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat alle westerse landen, inclusief Nederland, kampen met een jodiumtekort.

Gezondheidsklachten als gevolg van jodiumtekort kunnen zijn: vermoeidheid, spierpijn, gewrichtsklachten, slaapproblemen, haaruitval, kouwelijkheid, oedeem in de benen, droog haar, droge huid, vergeetachtigheid, verstopping, migraine, menstruatieproblemen, bloedarmoede, mentale problemen (traagheid, depressie, apathie) en ADHD.

Bij vrouwen zijn ‘fibrocystic breast disease’ (de combinatie van mastalgie, bortscysten en verdikkingen in het klierweefsel) en borstkanker in verband gebracht met o.a. een jodiumtekort en hypothyroïdie. Verder kan iemand met te weinig jodium last krijgen van snel geïrriteerd zijn. Artsen beweren dan ook dat er een oorzakelijk verband is tussen de lichtgeraaktheid in onze maatschappij en jodiumtekort. Allemaal klachten die een aanwijzing kunnen zijn van een laag jodium.

Jodium en de schildkier

Jodium is vooral bekend vanwege de rol bij de vorming van het schildklierhormoon. Jodium is onderdeel van de schildkierhormonen T3 en T4. De schildklier beïnvloedt met deze hormonen de energiehuishouding en het basaalmetabolisme (grondstofwisseling in rust) en is regulator van het lichaamsgewicht. Ook bij de eiwitsynthese, de vetstofwisseling (cholesterol), de koolhydraatstofwisseling en de omzetting van bètacaroteen in vitamine A.

De laatste jaren is echter duidelijk geworden dat jodium niet alleen in de schildklier wordt opgenomen maar ook in vele andere organen. Daarnaast is al lang bekend dat jodium ook bij mensen een antioxidante werking heeft wat ook in recent onderzoek is aangetoond. We hebben  continue te maken met zogenaamde oxidatieve stress, waarbij oxidanten vrijkomen. Bekende antioxidanten zijn vitamine C en E. De onderzoeksresultaten vragen om de huidige inzichten opnieuw te beoordelen en daar waar nodig bij te stellen.

Andere organen hebben ook jodium nodig

Tijdens jodiumtekort wordt het jodium in de niet essentiële weefsels en organen, zoals  de huid en spieren, minder opgenomen en mogelijk weggehaald. Dit alles om de essentiële organen (hersenen, hormoon producerende organen en voortplantingsorganen) zo goed mogelijk van jodium te voorzien. Dat kan gepaard gaan met klachten, vooral van niet essentiële organen. De hersenen zijn gevoelig voor jodiumtekort, niet alleen tijdens de zwangerschap maar gedurende het gehele leven. Daardoor kunnen er dus ook klachten zijn die kunnen worden toegeschreven aan de hersenen, zoals prikkelbaarheid en depressiviteit.

Jodiumtekort geeft pas laat afwijkingen in het bloedonderzoek. Het is dan ook logisch te veronderstellen dat voordat een echte hypothyroïdie door jodiumtekort ontstaat, mensen al lang klachten kunnen hebben die daarbij passen. Daarbij moet vooral gedacht worden aan mensen met fibromyalgie en chronisch vermoeidheidssyndroom.

Hoeveel jodium is nodig en waar zit het in?

Een volwassene heeft dagelijks 150 tot 200 microgram jodium nodig. Kinderen iets minder, vrouwen die zwanger zijn en vrouwen die borstvoeding hebben meer nodig. Ongeveer de helft van onze jodiuminname halen we uit brood. Drie sneetjes brood leveren al ongeveer 90 microgram jodium. Een stukje kabeljauwfilet (100 gram) levert 110 microgram jodium. Een theelepel (2 gram) JOZO zout levert 100 microgram jodium. In ‘gewoon’ keukenzout of zeezout zit weinig tot geen jodium.

Een jodiumtekort kan ernstige gevolgen hebben zeker wanneer het optreedt bij bepaalde risicogroepen, voornamelijk zwangere vrouwen, pasgeborenen en jonge kinderen. Tijdens de zwangerschap zijn de jodiumbehoeften verhoogd omdat de vrouw voor haar eigen jodiumaanvoer én voor die van haar baby mot zorgen. Daarnaast is bij zwangeren een verhoogd verlies via de urine.

Jodium voor moeder en kind

Voor een kind, van in de moederschoot tot de kleuterleeftijd, kan een ernstig jodiumtekort dramatische gevolgen hebben. De hersenontwikkeling van een kind begint immers al in de baarmoeder en loopt door tot in het derde levensjaar. Een tekort aan jodium en/of schildklierhormonen in deze kritieke levensfase kan aanleiding geven tot groeivertragingen en tot een onomkeerbare aantasting van de hersenontwikkeling.

Ernstig jodiumtekort leidt tot cretinisme: een lichamelijke en geestelijke groeistoornis waardoor het kind zowel fysiek als psychisch een sterke achterstand vertoont die niet meer omkeerbaar is. Deze stoornis wordt opgespoord door na de geboorte van het kind de ‘hielprik’ (PKU-test) te doen. Met de hielprik wordt CHT (congenitale hypothyroïdie) en PKU (fenylketonurie) opgespoord. Indien het resultaat positief is moet het kind een streng en levenslang dieet volgen waardoor de kansen op een normale ontwikkeling toenemen. Een jodiumtekort verhoogt ook het risico op vroeggeboorte, miskraam en doodgeboorte.

Hypothyroïdie

Een lichte hypothyroïdie geeft aanleiding tot een vertraagde celwerking, wat dan weer allerlei klachten kan veroorzaken zoals lusteloosheid, sloomheid, kouwelijkheid, een verminderde libido, een tragere hartslag, droge haren of haaruitval, depressiviteit, slechthorendheid, een abnormale gewichtstoename, enz.

SchildklierGelukkig zijn de gevolgen van een matige hypothyroïdie omkeerbaar. Klachten verdwijnen meestal enkele weken nadat het jodiumgehalte terug op peil is gebracht. De enige natuurlijke bron van jodium zijn zeeproducten, ei en melk. Algemeen wordt aanbevolen om 2 tot 3 keer per week zeevis of zeevruchten te eten. Een tweede aanbeveling is het vervangen van gewoon keukenzout door gejodeerd keukenzout. Het betekent niet dat er ook kwistig met het zoutvaatje moet worden omgesprongen. Gezien natrium tegenwoordig ruim voldoende in allerlei kant en klaar voedingsmiddelen voor komt.

Het risico op problemen door een te hoge inname van jodium, is uiterst beperkt. In principe is de jodiumopname immers een zelfregulerend systeem: bij een verhoogde jodiumaanvoer schroeft de schildklier de opname terug, zodat niet méér jodium wordt opgenomen dan nodig is voor de aanmaak van het schildklierhormoon. Het overtollige jodium wordt via de urine afgevoerd.

Overdosis

Alleen wanneer dit systeem te kort schiet, kan een overdosis jodium de schildklier blokkeren, met een -meestal voorbijgaande- hypothyroïdie tot gevolg. De belangrijkste risicogroep in dit verband vormen premature baby’s bij wie veel jodiumhoudende antiseptica worden gebruikt.

Ook bij mensen met een schildklierafwijking, veelal ouderen met langdurige, ernstige, op zichzelf bestaande nodulen, kan een overdosis jodium een hyperthyroïdie veroorzaken. Symptomen zijn: metaalsmaak in de mond, huidirritatie, acne, hoofdpijn, maag-darmklachten, warme huid, krop, menstruatiebloedingen met veel bloedverlies, slecht slapen, nervositeit, overmatig zweten en vooral een snellere hartslag en een verhoogde bloeddruk, wat dan weer het risico op hartinfarct verhoogt.

De jodiuminname dient bij overdosering direct gestopt te worden. Verstandiger is suppletie na controle en onder begeleiding te doen van deskundigen. Experimenteren op eigen houtje raden wij dan ook niet aan. Extra attent zijn op tekorten en dit aankaarten bij huisarts en specialist is wel aan te raden. Jodium is gelukkig door beide artsen Verheesen en Schweitzer weer in de belangstelling gekomen.

Commentaar NDN

Door de berichtgeving van de artsen Verheesen en Schweitzer zijn er felle discussies losgebarsten tussen voorstanders en tegenstanders. Feit is wel dat de natuurdiëtisten ook de ervaring hebben dat jodiumtekorten vaker voorkomt. Naast jodium zijn diverse nutriënten, waaronder selenium, zink, magnesium, vitamine A, vitamine D, vitamine B 12 en vitamine E van belang voor een goede schildklierfunctie. Schildklierproblemen kunnen (mede) veroorzaakt worden door tekorten van deze nutriënten. Vit D is pas recentelijk erkend als een vitamine die heel vaak tekort is.

Afwijkende voedingspatronen vanwege een hype (zoals nu weer het Dr Frank dieet) of vanwege eetbuien en het nemen van snelle ongezonde happen en knutselvoeding dragen niet bij aan een goede voedingsstatus. Daarnaast wordt zelden bij het artsen spreekuur de voedingsanamnese afgenomen en een controle gedaan naar iemands voedingsconditie. Veel reguliere diëtisten berekenen de voeding door op een paar nutriënten, maar bloedcontroles en urineonderzoek doen op bijvoorbeeld bovengenoemde nutriënten gebeurt zelden. Natuurdiëtisten en natuurartsen doen dit vaker. Wat mensen opeten kan berekend worden, maar wat men uiteindelijk opneemt blijft gissen. Meten is weten.

Men gaat er te vaak er van uit dat tabellen en rekenmethoden kloppen. Men gaat er ook te vaak van uit dan mensen eerlijk opbiechten wat ze eten. De werkelijkheid is tegenwoordig bedroevend. Voedingsdagboeken laten in de praktijk zien dat er onregelmatig wordt gegeten en veel mensen niet meer weten hoe ze ‘gewoon gezond’ moeten koken vanwege kookhypes op de televisie. Reclame verleidt mensen om kant en klaarmaaltijden te kopen en volle agenda’s zorgen ervoor dat men weinig tijd wil besteden aan het eten.

Kortom beide artsen hebben een punt. Dat veel ziekten het gevolg kunnen zijn van nutriënten tekorten komt langzaam op gang. Het moet niet leiden tot het lukraak slikken van allemaal vitaminen en mineralen pillen. Maar het moet wel leiden naar gedegen onderzoek zowel van de manier van eten als van nutriënten onderzoek bij mensen. Natuurdiëtisten zijn voor een gezonde biologische voeding van de boer met een korte route op uw bord en die niet verrijkt wordt met voedingstoffen.

Voedingsadviezen moeten op de persoon afgestemd worden. Geen standaard, maar maatwerk. Niet alleen een rekenmachine, maar ook onderzoek, zoals dat ook gaat bij bijvoorbeeld ijzertekorten. Wij zijn een voorstander van regelmatige controles van bloed en urine om te zien of de opname van voedingstoffen ook naar wens verloopt. Tekorten kunnen dan opgelost worden door landbouwmethoden aan te passen (te zorgen dat de bodem weer rijker wordt aan bijvoorbeeld selenium) door de voeding aan te passen (bijvoorbeeld gezonde kooktechnieken) en zo nodig op maat te suppleren.

 

 

Symptomen jodiumtekort

Een jodiumtekort is lastig te herkennen omdat de symptomen erg generiek zijn: koude handen en voeten, een droge huid, droge en breekbare haren, breekbare nagels, haaruitval, een hese of krakende stem, vermoeidheid, lusteloosheid, traagheid in denken en handelen, een verhoogd cholesterolgehalte, spierzwakte en spierkramp, gezwollen ogen, een pafferig gezicht, abnormale gewichtstoename door een tragere stofwisseling, constipatie, een tragere hartslag, geheugenverlies, concentratiestoornissen, somberheid, depressiviteit, een verminderd libido, oedeem, dikke enkels, een vergrote schildklier en doofheid.

Behandeling van een jodiumtekort

Behandeling van een jodiumtekort begint met verbeteren van het dieet en consumptie van meer natuurlijke bronnen van jodium. Zeewier, zoals Ascophyllum nodosum (knotswier), kombu (kelp), wakame, nori of mekabu, is een uitstekende en goed opneembare voedingsbron van jodium. Het jodiumgehalte varieert bij de verschillende typen zeewier enorm: wakame bevat relatief weinig jodium vergeleken met kombu.

Literatuur en links:

1. Iodine. Monograph. Altern Med Rev. 2010;15(3):273-8.
2. Zimmermann MB. et al. Iodine. Adv Nutr.
2013;4(2):262-4.
3. Verkaik-Kloosterman J et al. Reduction of salt: will iodine intake remain adequate in The Netherlands? Br
J Nutr. 2010;104(11):1712-8.
4. Zimmermann MB. Iodine deficiency. Endocr Rev. 2009;30(4):376-408.
5. Zimmermann MB. Research on Iodine deficiency
and goiter in the 19th and early 20th centuries. J Nutr 2008;138(11):2060-2063.
6. EFSA, European Food Safety Authority, Scientific Opinion on Dietary Reference Values for iodine. EFSA
Journal 2014;12(5):3660 [57 pp.].
7. De Benoist B et al. Iodine deficiency in 2007: Global progress since 1993. WHO, World Health Organisation
8. Food and Nutrition Board. Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Vitamin A. Vitamin K, Arsenic,
Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese. Molybdenum, Nickel. Silicon, Vanadium and Zinc. Washington.
DC: National Academy Press. 2002.
9. Dunn JT. What’s happening to our iodine? J Clin Endocrinol Metab. 1998;83:3398-3400.
10. Geurts M, Verkaik-Kloosterman J. De jodiuminname van de Nederlandse bevolking na verdere zoutverlaging
in brood. © RIVM 2014-0054
11. Patrick l. Iodine: Deficiency and therapeutic considerations. Al tern Med Rev 2008;13:116-27
12. Abraham, GE. The safe and effective implementation of orthoiodosupplementation in medical practice.
The Original Internist, 11:17-36, 2004
13. Capen CC. Mechanisms of chemical injury of thyroid gland. Prog Clin Biol Res 1994;387:173-191.
14. Sterling JB. Heymann WR. Potassium iodide In dermatology: a 19th century drug for the 21st century-uses,
pharmacology, adverse effects, and contraindications. J Am Acad Dermatol 2000;43:691-7
15. Yarrington CD Pearce EN. Dietary iodine in pregnancy and postpartum. Clin Obstet Gynecol
2011:54:459-70
16. Casteels K, Punt S, Bramswig J. Transient neonatal hypothyroidism during breastfeeding after postnatal
maternal topical iodine treatment. Eur J Pediatr 2000;159(9):716-717.
17. Aquaron R, Delange F, Marchal P et al. L Bioavailability of seaweed iodine in human beings. Cell Mol Biol
(Noisy-le-grand) 2002:48(5):563-569.
18. Combet E, Ma ZF, Cousins F. Low-level seaweed supplementation improves iodine status in iodineinsufficient
women. Brit J of Nutr 2014; 1-9
19. Teas J, Braverman LE, Kurzer MS et al. Seaweed and soy: companion foods in Asian cuisine and their effects
on thyroid function in American women. J Med Food 2007; 10, 90–100.
20. Speeckaert MM, Speeckaert R, Wierckx K et al. Value and pitfalls in iodine fortification and supplementation
in the 21st century. Br J Nutr. 2011 Oct;106(7):964- 73
21. Andersson M et al. Iodine deficiency in Europe: a continuing public health problem. World Health Organization
2007; ISBN 9789241593960.
22. Angermayr L. and Clar C. Iodine supplementation for preventing iodine deficiency disorders in children.
Cochrane Database Syst Rev 2004;(2):CD003819
23. Clar C, Wu T, Liu G and Li P. Iodized salt for iodine deficiency disorders. A systematic review. Endocrinol
Metab Clln North Am 2002;31(3):681-698.
24. Wu T, Liu G and Li P. Systematic review of randomised controlled trial of iodised salt for preventing iodine
deficiency disorders. Zhonghua Liu Xing Bing Xue Za Zhi. 2002:23(6):461-465.
25. Wu T, Liu GJ, LI P and Clar C. Iodised salt for preventing iodine deficiency disorders. Cochrane Database
Syst Rev 2002;(3):CD003204.
26. World Health Organization (WHO). Guidelines for iodine prophylaxis following nuclear accidents. www.
who.int/environmental_information/Informatlon_ resources/on_line_radiation.htm. 2002.
27. Tiwari BD, Godbole MM, Chatlopadhyay N et al. Learning disabilities and poor motivation to achieve due to prolonged iodine deficiency. Am J Clin Nutr 1996;63(5):782-786.
28. Qian M, Wang D, Chen Z. A preliminary meta-analysis of 36 studies on impairment of intelligence development induced by iodine deficiency. Zhonghua Yu Fang Yi.Xue.Za Zhi. 2000:34(2):75-77.
29. Qian M, Yan Y, Chen Z, Wang D. Meta-analysis on the relationship between children’s intelligence and factors as iodine deficiency, supplement iodine and excessive iodine. Zhonghua Liu Xing.Bing.Xue.Za Zhi. 2002;23(4):246-249.
30. Qian M, Wang D, Watkins WE, Gebski V et al. The effects of iodine on intelligence in children: a meta-analysis of studies conducted in China. Asia Pac.J Clin Nutr 2005: 14(1):32·42.
31. Zimmermann MB. Iodine deficiency in pregnancy and the effects of maternal iodine supplementation on the offspring: a review. Am J Clln Nutr 2009;89(2):668S·672S.
32. Pineda-Lucatero A, Avila-Jimenez L, Ramos-Hernandez RI et al. Iodine deficiency and its association with intelligence quotient in schoolchildren from Colima, Mexico. Public Health Nutr 2008; 11(7):690-698.
33. Gordon RC, Rose MC, Skeaff SA et al. Iodine supplementation improves cognition in mildly iodine-deficient children. Am J Clin Nutr 2009;90(5):1264-1271.
34. Melse-Boonstra A, Jaiswal N. Iodine deficiency in pregnancy, infancy and childhood and its consequences for brain development. Best Pract ResClin Endocrinol Metab 2010:24(1):29·38.
35. Van den Briel T, West CE, Bleichrodt N, van de Vijver FJ et al. Improved iodine status is associated with improved mental performance of schoolchildren in Benin. Am J Clin Nutr 2000:72(5):1179·1185.
36. Zimmermann MB, Connolly K, Bozo M et al. Iodine supplementation improves cognition in iodine-deficient schoolchildren in Albania: a randomized controlled double-blind study. Am J Clin Nutr 2006;83(1):108-114.
37. Bleichrodt N, Shrestha RM, West CE et al. The benefits of adequate iodine Intake. Nutr Rev 1996;54(4 Pt 2):572-578.
38. Giray B, Hincal F, Tezic T, et al. Status of selenium and antioxidant enzymes of goitrous children is lower than healthy controls and nongoitrous children with high iodine deficiency. Biol Trace Elem Res 2001;82:35-52.
39. Derumeaux H, Valeix P, Castetbon K, et al. Association of selenium with thyroid volume and echostructure in 35- to 60-year-old French adults. Eur J Endocrinol 2003:148:309-315.
40. Steinmaus C, Miller MD, Howd R. Impact of smoking and thiocyanate on perchlorate and thyroid hormone associations in the 2001–2002 national health and nutrition examination survey. Environ Health Perspect 2007;115:1333-1338.
41. Skeaff SA. Iodine deficiency in pregnancy: the effect on neurodevelopment in the child. Nutrients. 2011;3(2):265-73.
42. Zimmermann MB et al. Iodine intake as a risk factor for thyroid cancer: a comprehensive review of animal and human studies. Thyroid Res. 2015;8:8.
43. Gezondheidsraad. Naar behoud van een optimale jodiuminname. Den Haag: Gezondheidsraad, 2008; publicatienr. 2008/14. 44. Bretthauer EW. Milk transfer comparisons of different chemical forms of radioiodine. Health Phys 1972;22:257-260.
45. Ghent WR, Eskin BA, Low DA. Hill LP. Iodine replacement in fibrocystic disease of the breast. Can J Surg 1993;36:453·60. 46. Aceves C, Anguiano B, Delgado G. Is iodine a gatekeeper of the integrity of the mammary gland? J Mammary Gland Biol Neoplasia 2005;10:189-196.
47. EFSA NDA Panel (EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies), 2010. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to iodine and contribution to normal cognitive and neurological function (ID 273), contribution to normal energy-yielding metabolism (ID 402), and contribution to normal thyroid function and production of thyroid hormones (ID 1237) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal 2010;8(10):1800, 15 pp.
48. EFSA NDA Panel (EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies), 2014. Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to iodine and contribution to normal cognitive development pursuant to Article 14 of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal 2014;12(1):3517, 10 pp. doi:10.2903/j.efsa.2014.3517.
49. Reiners C, Schneider R. Potassium iodide (KI) to block the thyroid from exposure to I-131: current questions and answers to be discussed. Radiat Environ Biophys. 2013; 52(2):189-93.
50. Birkenhäger WH. Kaliumperchloraat als antithyreoideum. Ned Tijdschr Geneeskd. 1954;98:1801-2.
51. Hendriksen M, Etemad Z, Bogaard CHM van den, van der A DL. Zout-, jodium- en kaliuminname 2015. Voedingsstatusonderzoek bij volwassenen uit Doetinchem. 4 okt 2016. © RIVM Rapport 2016-0081.
52. McGregor B. The Role of Selenium in Thyroid Autoimmunity: A Review. Journal of Restorative Medicine, Volume 4, Number 1, 1 December 2015, pp. 83-92(10).
53. Krassas GE, Rivkees SA, Kiess W (eds): Diseases of the Thyroid in Childhood and Adolescence; Thyroid Hormone Transport and Actions. Pediatr Adolesc Med. Basel, Karger, 2007, vol 11, pp 80–103.
54. Melick EJM van, Wilting I. Lithium en de schildklier: vaak vertraging, soms versnelling. Psyfar, 2009; 3:10-14.
55. Laurberg P, Nohr SB, Pedersen KM et al. Thyroid disorders in mild iodine deficiency. Thyroid. 2000; 10(11):951-963.
56. Markou K, Georgopoulos N, Kyriazopoulou V, Vagenakis AG. Iodine induced hypothyroidism. Thyroid. 2001; 11 (5): 501–10.
57. Yadav S, Gupta SK, Godbole MM, Jain M, Singh U, et al. (2010) Persistence of severe iodine-deficiency disorders despite universal salt iodization in an iodine-deficient area in northern India. Public Health Nutr 13:424–429.
58. World Health Organization, United Nations Children’s Fund, International Council for the Control of Iodine Deficiency Disorders (2007) Assessment of iodine deficiency disorders and monitoring their elimination: A guide for program managers. Geneva, Switzerland: World Health Organization.
59. Zhao W, Han C, Shi X et al. Prevalence of Goiter and Thyroid Nodules before and after Implementation of the Universal Salt Iodization Program in Mainland China from 1985 to 2014: A Systematic Review and Meta-Analysis. PloS ONE. 2014.
60. Knudsen N, Bülow I, Jorgensen T et al. Goitre prevalence and thyroid abnormalities at ultrasonography: a comparative epidemiological study in two regions with slightly different iodine status. Clin Endocrinol (Oxf). 2000; 53:479–485.
61. Sridhar PV and Kamala CS. Iodine Status and Prevalence of Goitre in School Going Children in Rural Area. J Clin Diagn Res. 2014; 8(8):PC15–PC17.
62. Farebrother J, Naude CE, Nicol L, Andersson M, Zimmermann MB. Iodised salt and iodine supplements for prenatal and postnatal growth: a rapid scoping of existing systematic reviews. Nutr J. 2015; 14:89.
63. Rajiv Kumar Gupta, Bhavna Langer, Sunil Kumar Raina. Goiter prevalence in school-going children: A cross-sectional study in two border districts of sub-Himalayan Jammu and Kashmir. J Family Med Prim Care. 2016 Oct-Dec; 5(4):825–828.
64. Berkow R, Beers MH et al: Merck Manual Medisch handboek; Bohn Stafleu Van Loghum, 2000. ISBN 9031330698.
65. Voedingscentrum. Hoe krijg ik voldoende jodium binnen? http://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoe-krijg-ik-voldoende-jodium-binnen-.aspx.
66. Center for Drug Evaluation and Research. Guidance. Potassium iodide as a thyroid blocking agent In radiation emergencies. Food and Drug Administration December 2001. www.co.ottawa.oh.us/ottawacoema/fdaguidelines.pdf.
67. VU-hoogleraar Jaap Seidell beantwoordt wekelijks vragen van lezers over voeding en gezondheid. Krijg ik te weinig jodium binnen? Het Parool. 2017.
68. Verminderde schildklierfunctie eerder vast stellen; https://www.umcg.nl/NL/UMCG/Nieuws/Persberichten/Paginas/Verminderde-schildklierfunctie-eerder-vast-te-stellen.aspx

Privacy instellingen

We gebruiken cookies om ervoor te zorgen dat onze website zo soepel mogelijk draait. In de instellingen kunt u zelf kiezen welke cookies u wilt toestaan of wilt weigeren.

Privacy verklaring | Sluit
Instellingen