Biodynamische landbouw: ècht gezonde voeding

Biodynamische landbouw wordt steeds meer erkend als een van de meest verantwoorde vormen van duurzame landbouw. Niet alleen omdat het gifvrij is, maar vooral omdat het de processen in bodem, plant en uiteindelijk voeding zelf verandert.

Veel consumenten ervaren biodynamische producten als smakelijker, vitaler en voedzamer. Iets wat ook steeds meer bevestiging krijgt vanuit wetenschappelijk perspectief.

In dit artikel vertellen we meer over biodynamische landbouw, hoe het verschilt van gangbare landbouw, en vooral waarom de groenten en fruit die uit biodynamische landbouw komen gezonder zijn voor mensen.

Wat is biodynamische landbouw?

Biodynamische landbouw (afgekort tot BD-landbouw) kijkt naar de landbouwgrond niet als een productiefabriek, maar als een levend, dynamisch systeem waarin bodem, planten, dieren en mens met elkaar samenhangen. Dit betekent:

• De bodem is het fundament van een gezond systeem
• Het gebruik van specifieke preparaten (zoals hoornmest en hoornkiezel) om het bodemleven te stimuleren
• Gebruik van compost en natuurlijke materialen in plaats van synthetische kunstmest of bestrijdingsmiddelen
• Het landbouwbedrijf wordt gezien als een kringloop, met veel aandacht voor biodiversiteit, dierwelzijn en menselijke gezondheid.

De biodynamische landbouwmethode onderscheidt zich niet alleen van de gangbare landbouw met haar toxische belasting voor dier, mens en milieu. BD-landbouw gaat ook verder dan biologische landbouw, bijvoorbeeld door het systematisch stimuleren van bodemleven en de nadruk op regeneratieve processen.

De bodem als basis

In het langlopende Zwitserse DOK-onderzoek van wel 40 jaar (waarin gangbare, biologische en biodynamische landbouwsystemen zijn vergeleken) constateren onderzoekers duidelijke verschillen in bodemkwaliteit:

• Tot 44% hogere bodemvruchtbaarheid bij biodynamische systemen vergeleken met gangbare landbouw
• Meer humus, meer micro-organismen en meer minerale beschikbaarheid voor planten
• Bodem die luchtiger is en beter water vasthoudt en daardoor weerbaarder is tegen klimaatstress

Grond met een rijk en actief bodemleven is zelf een belangrijke factor in de kwaliteit van plantaardig voedsel: gewassen die groeien in gezonde bodem kunnen voedingsstoffen beter opnemen en zijn robuuster. Hoewel het DOK-onderzoek zelf vooral bodemparameters meet, zijn dergelijke bodemveranderingen in andere studies gekoppeld aan verhoogde concentraties secundaire plantenstoffen zoals antioxidanten.

Meer voedingsstoffen in biodynamische gewassen

Er zijn aanwijzingen dat biodynamische teelt kan leiden tot een hogere concentratie bioactieve componenten in planten – stoffen die belangrijk zijn voor menselijke gezondheid:

• In meerdere onderzoeksopzetten zagen wetenschappers dat gewassen zoals pompoenen en druiven aanzienlijk meer antioxidanten en secundaire plant-inhoudstoffen bevatten wanneer biodynamische preparaten zijn toegepast.
• In sommige gevallen was deze toename meer dan 100% hoger dan bij dezelfde planten zonder preparaten.
• Dit zijn geen “lege” chemische stoffen; antioxidant-rijke voeding wordt in de voedingswetenschap gezien als beschermend tegen oxidatieve stress, draagt bij aan immuun-functie, en ondersteunt gezonde cellulaire processen.

Hoewel dit nog geen groot aantal gerandomiseerde, klinische studies betreft, sluiten dergelijke bevindingen aan bij bredere voedingsonderzoeken die laten zien dat voedingskwaliteit mede bepaald wordt door bodem- en plantgezondheid.

Biodynamische preparaten: voeding begint in een levende bodem

Een essentieel en onderscheidend onderdeel van de biodynamische landbouw is het werken met zogenoemde biodynamische preparaten. Deze preparaten vormen geen ‘bemesting’ in de klassieke zin, maar zijn bedoeld om levensprocessen in bodem en plant te activeren en te harmoniseren. Deze behandeling verklaart waarom biodynamische voeding vaak als vitaler en voedzamer wordt ervaren.

Wat zijn biodynamische preparaten?

Biodynamische preparaten zijn natuurlijke mengsels van planten, mineralen en dierlijke stoffen die volgens vaste methodes worden bereid en in kleine hoeveelheden worden toegepast. Ze zijn ontwikkeld vanuit de gedachte dat gezonde landbouw niet alleen afhankelijk is van chemische nutriënten, maar vooral van levendige biologische en ecologische processen.

Er zijn twee hoofdgroepen:

1. Spuitpreparaten – toegepast op bodem en gewas
2. Compostpreparaten – toegevoegd aan compost en mest

Hoewel de hoeveelheden klein zijn, ligt de werking niet in enkel in het “toevoegen”, maar in het reguleren, stimuleren en organiseren van natuurlijke processen.

De belangrijkste preparaten en hun werking

Hoornmest
Hoornmest wordt gemaakt door verse koeienmest in een koehoorn te laten rijpen in de aarde gedurende de winter. Na deze rijping ontstaat een zeer fijn, kruimelig materiaal dat rijk is aan microbiële activiteit. Dit materiaal wordt vervolgens verdund met water, geroerd en over de bodem gesprenkeld.

Effect op de bodem:

• Stimuleert bacteriën, schimmels en bodemfauna
• Verbetert humusvorming en bodemstructuur
• Vergroot het wortelvolume en worteldiepte
• Versterkt het bodem-plant-microbioom

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat bodems in biodynamische systemen meer microbiële biomassa en hogere enzymactiviteit vertonen dan gangbare bodems. Deze processen zijn essentieel voor de beschikbaarheid van mineralen en sporenelementen voor planten.

Betekenis voor voeding:
Planten met goed ontwikkelde wortels kunnen mineralen evenwichtiger opnemen, wat bijdraagt aan een rijker micronutriëntenprofiel in groenten en fruit.

Hoornkiezel
Hoornkiezel wordt bereid uit fijngemalen kwarts (silicium), eveneens gerijpt in een koehoorn maar gedurende de zomer. Het preparaat wordt sterk verdund met water, geroerd en als fijne nevel over het gewas gesproeid.

Effect op de plant:

• Verbetert fotosynthese en lichtbenutting
• Stimuleert bladstructuur en stevigheid
• Bevordert afrijping en smaakontwikkeling
• Verhoogt vorming van bioactieve stoffen (zoals fenolen en antioxidanten)

Uit studies blijkt dat planten die met kiezelpreparaat worden behandeld vaak hogere concentraties antioxidanten bevatten. Deze stoffen spelen een belangrijke rol in de bescherming van menselijke cellen tegen oxidatieve stress.

Compostpreparaten: voeding voor het bodemleven

De compostpreparaten; kamille, brandnetel, duizendblad, eikenschors, paardenbloem en valeriaan worden in kleine hoeveelheden toegevoegd aan composthopen nadat zij een bewerking zijn ondergaan. Hun functie is het sturen van afbraak- en opbouwprocessen.

Wat doen compostpreparaten?

• Stabiliseren stikstof en andere nutriënten
• Verhogen microbiële diversiteit
• Bevorderen humuskwaliteit
• Verminderen verlies van voedingsstoffen

Goede compost vormt de basis voor langdurige bodemvruchtbaarheid. In biodynamische systemen blijkt compost rijker aan micro-organismen en beter in staat om voedingsstoffen langzaam en gelijkmatig vrij te geven aan planten.

Bodemvitaliteit geeft gezondere gewassen

Een belangrijk inzicht uit zowel de biodynamische praktijk als de huidige bodemwetenschap is dat voedingskwaliteit niet losstaat van groeicondities. Planten die onder stress groeien (bijvoorbeeld door kunstmest, pesticiden of een arm bodemleven) produceren minder beschermende stoffen.

Biodynamische preparaten dragen bij aan minder stressreacties in planten, evenwichtigere groei, verhoogde productie van antioxidanten, flavonoïden en fenolen en betere smaak en houdbaarheid.

Waarom biodynamische voeding gezonder is

Er zijn verschillende redenen waarom biodynamische groenten en fruit als gezonder worden beschouwd:

1. Rijkere voedingsprofielen
Groenten die groeien in biologisch actieve bodems hebben vaak hogere gehaltes aan micronutriënten en bioactieve stoffen. Studies tonen aan dat compost-gebaseerde systemen (zoals biodynamische systemen) dit effect versterken ten opzichte van systemen met uitsluitend kunstmest.

2. Minder residuen van synthetische middelen
Omdat biodynamische landbouw geen gebruik maakt van chemische bestrijdingsmiddelen, bevatten de producten doorgaans (vrijwel) geen residuen van deze middelen. Dit vermindert mogelijke gezondheidsrisico’s die aan deze residuen zijn gekoppeld.

3. Betere opname van plantenstoffen
Gezonde bodems leveren een breed scala aan mineralen en microvoedingsstoffen aan de plant. Deze stoffen zijn bouwstenen voor vitamines, antioxidanten en andere bioactieve verbindingen die bijdragen aan menselijk welzijn.

4. Synergie tussen bodem- en menselijke gezondheid
Biodynamische filosofie en recente ecologische inzichten benadrukken de verbondenheid tussen bodem-, microben-, plant- en menselijke gezondheid. Hoe levendiger een bodem, hoe rijker het ecosysteem — en hoe completer de voedingsstoffen die in onze voeding terechtkomen.

Conclusie: biodynamische landbouw is de toekomst

Vanuit een voedingskundige en natuurgeneeskundige visie is gezondheid geen optelsom van losse nutriënten, maar het resultaat van samenhangende levensprocessen. Biodynamische voeding komt voort uit systemen waarin deze samenhang actief wordt ondersteund.

Kort samengevat:

• Levende bodem → vitale plant → voedzame voeding
• Minder toxische belasting, meer beschermende stoffen
• Hogere biologische waarde van voedsel

Dit maakt biodynamische groenten en fruit niet alleen een milieubewuste keuze, maar ook een bewuste keuze voor langdurige gezondheid.

Hoewel biodynamische landbouw nog relatief beperkt wetenschappelijk is onderzocht vergeleken met conventionele landbouw, tonen de beschikbare data een patroon:

1. Betere bodemgezondheid, meer biodiversiteit en betere klimaatweerbaarheid.
2. Hogere concentraties voedingsstoffen en antioxidanten in gewassen.
3. Sterke synergie tussen landbouwpraktijk en menselijke voeding.

Voor consumenten die niet alleen naar smaak, maar ook naar voedingskwaliteit, duurzaamheid en gezondheidseffecten kijken, biedt biodynamische voeding een duidelijke meerwaarde boven gangbare landbouwproducten.

Maaike Soetermans, natuurdiëtist

Zie ook: biodynamische landbouw geeft een betere gezondheid.

Biodynamische moestuincursus op Kraaybeekerhof

Heb je interesse om zelf aan de slag te gaan met de biodynamische principes in je eigen moestuin?

Bij Kraaybeekerhof in Driebergen start op 24 januari de cursus Biodynamisch Moestuinieren, bestaande uit 6 lesdagen.
Natuurdiëtist en redactielid Maaike Soetermans vertelt daar op zaterdag 4 april over het gebruik van Biodynamische preparaten in de moestuin.

Lees meer en meld je aan via deze link.