Vitamine K is betrokken bij de bloedstolling en de synthese van bepaalde eiwitten in de lever, het bot, de tanden het kraakbeen en de arteriële vaatwand. In het lichaam wordt vitamine K1 vooral in de lever geconcentreerd. In de overige organen, zoals bloedvaten en beenderen, is vitamine K2 de belangrijkste vorm. Vooral vitamine K2 (MK-7) ondersteunt de gezondheid van bloedvaten en beenderen. Ter ondersteuning van de botstofwisseling is ook vitamine D 3 belangrijk.
Functie van vitamine K
In zoogdieren, dus ook de mens, dient vitamine K als een cofactor voor de synthese van vermoedelijk acht soorten glutamaatresiduen bevattende eiwitten (ook wel Gla-proteïnen genaamd). De voornaamste functie van vitamine K is hierbij de carboxylering van glutamaatresiduen in γ-carboxyglutamaat. De Gla-residuen die door vitamine K ontstaan, komen maar in een beperkt aantal proteïnen voor. In alle tot nog toe bekende ‘vitamine K-afhankelijke’of Gla-eiwitten zorgen de Gla-residuen voor de functionaliteit (activiteit) van het eiwit. De Gla-residuen zijn calciumbindende groepen, die ervoor zorgen dat de eiwitten zich kunnen binden aan negatieve fosfolipide-membranen of aan een calciumhoudende (bot-)matrix.
Vitamine K nodig voor veel weefsels
Tot nu toe is bekend dat de volgende eiwitten van vitamine K afhankelijk zijn voor hun synthese:
Extra K voor postmenopauzale vrouwen
De carboxyglutamaatgroepen in de vitamine K-afhankelijke eiwitten binden gemakkelijk met calcium en vormen daarmee chelaten. Het calciumhoudende osteocalcine is een belangrijk structureel component van botten en tanden, wat aangeeft dat vitamine K van belang is voor een goede mineralisatie van de botten en kan bijdragen aan de bescherming tegen osteoporotisch botverlies. Zie ook het artikel over Osteoporose.
Bij een slechte vitamine K-status zal een aanzienlijk deel van het osteocalcine in het serum en de weefsels in een ondergecarboxyleerde vormen voorkomen, hetgeen met name in postmenopauzale vrouwen geassocieerd wordt met een lage botmassa en met een verhoogd risico op heupfracturen. Vitamine K (vooral K2) heeft op het vlak van weefselcalcificatie een paradoxale werking: het versterkt de mineralisatie van botten, maar beschermt daarentegen tegen calcificatie van de vaatwand.
Botverkalking maar geen vaatwandverkalking
Matrix Gla-proteïne (MGP) is ook een vitamine K-afhankelijk eiwit, dat vooral in de vaatwand en kraakbeen voorkomt. In gecarboxyleerde (actieve) toestand voorkomt MGP overmatige calcificatie van de vaatwand (met name de elastine vezels). Een goede vitamine K-status draagt bij tot een adequate mineralisatie van de botten, maar voorkomt een overmatige calcificatie van de vaatwand en andere zachte weefsels (inname dagelijks van één dosis + 1000 mcg of meer vitamine K1 of + 45 mcg vitamine K2 zou dan volgens deskundigen noodzakelijk zijn). Antistollingsmedicijnen die vitamine K antagoneren, zoals warfarine, kunnen in theorie osteoporose en aderverkalking verergeren.
De lever pakt aan vitamine K wat hij nodig heeft
In de afgelopen decennia is duidelijk geworden, dat vitamine K niet alleen een rol speelt in de lever bij de aanmaak van (anti-)stollingsfactoren, maar ook extra-hepatisch veel functies vervult. Daarom is het merkwaardig, dat de ADH-waarde voor vitamine K nog steeds gebaseerd is op het gebruik van vitamine K in de lever.
Vitamine K is een vetoplosbare stof die in de natuur in twee vormen wordt gevonden: vitamine K1 (phylloquinon) en vitamine K2 (menachinonen). De laatste groep is een verzamelnaam voor een reeks K-vitaminen die verschillen wat betreft de lengte van de alifatische zijketen. K1 en K2 hebben echter een identieke aromatische groep, maar verschillen wat betreft de mate van verzadiging van de zijketen.
Gebonden aan bepaalde receptoren op het DNA kan vitamine K2 bijvoorbeeld in de osteoblasten de waarden van alkalische fosfatase, osteoprotegerine, osteopontine en matrix GLA-proteïnen (o.a. osteocalcine en MGP) doen stijgen. Tegelijkertijd inhibeert vitamine K2 de botresorptie door osteoclasten. Samen met vitamine D3 kan vitamine K2 op DNA-niveau de synthese van osteocalcine stimuleren.
Nieuwe indicatie voor vitamine K: preventie van osteoporose
De preventie van osteoporose en aderverkalking zouden nieuwe indicatiegebieden van vitamine K kunnen worden. Tot nu toe wordt vitamine K vooral toegepast bij verlengde bloedstollingtijden en te sterke menstruatiebloedingen. Op grond van recente studies wordt ook vermoed dat vitamine K over krachtige, met vitamine E en CoQ10 vergelijkbare antioxidatieve eigenschappen beschikt en een rol speelt in de elektronen overdracht in de mitochondria. Aandoeningen waarbij de opname van vetoplosbare vitaminen in de darm verstoord is, zoals de ziekte van Crohn en coeliakie, kunnen leiden tot een marginale vitamine K-status.
Toxische eigenschappen van vitamine K
Uit onderzoek is gebleken, dat de extra-hepatische vitamine K-status van de populatie niet optimaal is, en dat de huidige ADH-waarde van circa 80 mcg/dag onvoldoende is voor optimale activatie van de diverse Gla-proteïnen in andere organen en weefsels dan de lever. Vitamine K blijkt niet of nauwelijks over toxische eigenschappen te beschikken. Zelfs bij zeer hoge dagdoseringen van 45 mg/dag zijn in studies geen nadelige bijwerkingen vastgesteld. Volgens deskundigen zou tot 100 mcg/dag van vitamine K1 voor personen op antistollingmedicijnen nog veilig zijn.
Mensen die anti-stollingsmedicijnen innemen, dienen echter altijd met een deskundige overleg te plegen alvorens vitamine K-supplementen te gaan innemen. Vitamine K-supplementen dienen bij de maaltijd te worden ingenomen.
Met dank aan Rob van Dijk
Functie van vitamine K
In zoogdieren, dus ook de mens, dient vitamine K als een cofactor voor de synthese van vermoedelijk acht soorten glutamaatresiduen bevattende eiwitten (ook wel Gla-proteïnen genaamd). De voornaamste functie van vitamine K is hierbij de carboxylering van glutamaatresiduen in γ-carboxyglutamaat. De Gla-residuen die door vitamine K ontstaan, komen maar in een beperkt aantal proteïnen voor. In alle tot nog toe bekende ‘vitamine K-afhankelijke’of Gla-eiwitten zorgen de Gla-residuen voor de functionaliteit (activiteit) van het eiwit. De Gla-residuen zijn calciumbindende groepen, die ervoor zorgen dat de eiwitten zich kunnen binden aan negatieve fosfolipide-membranen of aan een calciumhoudende (bot-)matrix.
Vitamine K nodig voor veel weefsels
Tot nu toe is bekend dat de volgende eiwitten van vitamine K afhankelijk zijn voor hun synthese:
- De procoagulanten: prothrombine (Factor II) en Factor VII, IX en X; in de lever
- De anticoagulanten: proteïne C, Z; in de lever
- De anticoagulant proteïne S; in de lever
Osteocalcine (ook wel bot-Gla genaamd), in bot en dentine (zorgt voor ordentelijke crystallisatie en mineralisatie van botten en tanden). - Matrix Gla-proteïne (MGP); in bot, kraakbeen en diverse zachte weefsels. Dit eiwit inhibeert ectopische mineralisatie van onder meer de vaatwand en kraakbeen, waardoor bijvoorbeeld het aderverkalkingsproces (atherosclerose) geremd kan worden. Bij inadequate carboxylering van MGP stijgt de calcificatie van atherosclerotische plaques.
- Gas-6 (growth arrest specific gene-6 protein); in diverse zachte weefsels (reguleert de celgroei)
- Proline-rijke Gla-proteïnen (PRGP); in diverse zachte weefsels (functie nog onbekend.)
- Transmembraam Gla-proteïnen (TMG); in diverse zachte weefsels.
Extra K voor postmenopauzale vrouwen
De carboxyglutamaatgroepen in de vitamine K-afhankelijke eiwitten binden gemakkelijk met calcium en vormen daarmee chelaten. Het calciumhoudende osteocalcine is een belangrijk structureel component van botten en tanden, wat aangeeft dat vitamine K van belang is voor een goede mineralisatie van de botten en kan bijdragen aan de bescherming tegen osteoporotisch botverlies. Zie ook het artikel over Osteoporose.
Bij een slechte vitamine K-status zal een aanzienlijk deel van het osteocalcine in het serum en de weefsels in een ondergecarboxyleerde vormen voorkomen, hetgeen met name in postmenopauzale vrouwen geassocieerd wordt met een lage botmassa en met een verhoogd risico op heupfracturen. Vitamine K (vooral K2) heeft op het vlak van weefselcalcificatie een paradoxale werking: het versterkt de mineralisatie van botten, maar beschermt daarentegen tegen calcificatie van de vaatwand.
Botverkalking maar geen vaatwandverkalking
Matrix Gla-proteïne (MGP) is ook een vitamine K-afhankelijk eiwit, dat vooral in de vaatwand en kraakbeen voorkomt. In gecarboxyleerde (actieve) toestand voorkomt MGP overmatige calcificatie van de vaatwand (met name de elastine vezels). Een goede vitamine K-status draagt bij tot een adequate mineralisatie van de botten, maar voorkomt een overmatige calcificatie van de vaatwand en andere zachte weefsels (inname dagelijks van één dosis + 1000 mcg of meer vitamine K1 of + 45 mcg vitamine K2 zou dan volgens deskundigen noodzakelijk zijn). Antistollingsmedicijnen die vitamine K antagoneren, zoals warfarine, kunnen in theorie osteoporose en aderverkalking verergeren.
De lever pakt aan vitamine K wat hij nodig heeft
In de afgelopen decennia is duidelijk geworden, dat vitamine K niet alleen een rol speelt in de lever bij de aanmaak van (anti-)stollingsfactoren, maar ook extra-hepatisch veel functies vervult. Daarom is het merkwaardig, dat de ADH-waarde voor vitamine K nog steeds gebaseerd is op het gebruik van vitamine K in de lever.
Vitamine K is een vetoplosbare stof die in de natuur in twee vormen wordt gevonden: vitamine K1 (phylloquinon) en vitamine K2 (menachinonen). De laatste groep is een verzamelnaam voor een reeks K-vitaminen die verschillen wat betreft de lengte van de alifatische zijketen. K1 en K2 hebben echter een identieke aromatische groep, maar verschillen wat betreft de mate van verzadiging van de zijketen.
De lever pakt aan K
wat hij nodig heeft
Bepaalde vormen van vitamine K2 zijn actiever dan vitamine K1 in het voorkomen van osteoporose en aderverkalking. Dit wordt mede veroorzaakt doordat vitamine K1 vooral in de lever wordt geconcentreerd en vitamine K2 in hogere mate in de overige organen. Vitamine K2 heeft net als K1 een effect op de bloedstolling, maar heeft een groter effect op de botopbouw. Van alle K2-vormen, heeft MK-7 de hoogste γ-carboxylatie-activiteit. Vitamine K2 stimuleert hierbij niet alleen de γ-carboxylatie van eiwitten in de botmatrix, maar reguleert tevens de transcriptie en activiteit van bepaalde genen in het bot. wat hij nodig heeft
Gebonden aan bepaalde receptoren op het DNA kan vitamine K2 bijvoorbeeld in de osteoblasten de waarden van alkalische fosfatase, osteoprotegerine, osteopontine en matrix GLA-proteïnen (o.a. osteocalcine en MGP) doen stijgen. Tegelijkertijd inhibeert vitamine K2 de botresorptie door osteoclasten. Samen met vitamine D3 kan vitamine K2 op DNA-niveau de synthese van osteocalcine stimuleren.
Nieuwe indicatie voor vitamine K: preventie van osteoporose
De preventie van osteoporose en aderverkalking zouden nieuwe indicatiegebieden van vitamine K kunnen worden. Tot nu toe wordt vitamine K vooral toegepast bij verlengde bloedstollingtijden en te sterke menstruatiebloedingen. Op grond van recente studies wordt ook vermoed dat vitamine K over krachtige, met vitamine E en CoQ10 vergelijkbare antioxidatieve eigenschappen beschikt en een rol speelt in de elektronen overdracht in de mitochondria. Aandoeningen waarbij de opname van vetoplosbare vitaminen in de darm verstoord is, zoals de ziekte van Crohn en coeliakie, kunnen leiden tot een marginale vitamine K-status.
Toxische eigenschappen van vitamine K
Uit onderzoek is gebleken, dat de extra-hepatische vitamine K-status van de populatie niet optimaal is, en dat de huidige ADH-waarde van circa 80 mcg/dag onvoldoende is voor optimale activatie van de diverse Gla-proteïnen in andere organen en weefsels dan de lever. Vitamine K blijkt niet of nauwelijks over toxische eigenschappen te beschikken. Zelfs bij zeer hoge dagdoseringen van 45 mg/dag zijn in studies geen nadelige bijwerkingen vastgesteld. Volgens deskundigen zou tot 100 mcg/dag van vitamine K1 voor personen op antistollingmedicijnen nog veilig zijn.
Mensen die anti-stollingsmedicijnen innemen, dienen echter altijd met een deskundige overleg te plegen alvorens vitamine K-supplementen te gaan innemen. Vitamine K-supplementen dienen bij de maaltijd te worden ingenomen.
Met dank aan Rob van Dijk