Keurmerken niet altijd even duurzaam

Een keurmerk kan je helpen bij het kiezen voor gezondere en meer duurzame producten. Keurmerken herken je aan een logo op de verpakking. Het aanbod van keurmerken is voor de consument inmiddels bijna niet meer te overzien. Daarom beoordeelt stichting Milieu Centraal, met geld van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, al een paar jaar de veelvoud aan keurmerken.

Kritische vragen over keurmerken op voedingsmiddelen

Steeds meer consumenten stellen kritische vragen over keurmerken op voedingsmiddelen. Ze weten vaak niet welke claims op de verpakking te vertrouwen zijn en welke niet. Inmiddels zijn er zo’n 300 duurzaamheidskeurmerken, merkjes en logo’s voor voeding in omloop, waardoor het niet altijd meer duidelijk is wat de meest duurzame keuze is. Dit leidt tot verwarring bij consumenten, waardoor ze het vertrouwen in, ook de goede keurmerken, kunnen verliezen.

Consument vindt keurmerk belangrijk

Uit een onderzoek onder 7300 consumenten blijkt dat bij drie op de vijf Nederlandse consumenten keurmerken een rol spelen bij de keuze voor eten en drinken. Eén op de zes kiest altijd bewust voor producten met een keurmerk. Keurmerken op verse producten worden het belangrijkst gevonden.

Keurmerken zijn dus ook een goede manier om fabrikanten te stimuleren gezondere en duurzamere producten te ontwikkelen, omdat het de verkoop van hun product bevordert.

Topkeurmerken; meest betrouwbare en ambitieuze keurmerken

Op de Keurmerkwijzer van Milieu Centraal kun je checken of een bepaald keurmerk door een onafhankelijke instantie wordt gecontroleerd, of dat degene die het keurmerk controleert tevens de eigenaar van het product is. De meest betrouwbare en ambitieuze keurmerken krijgen het predicaat ’topkeurmerk’. Zo kun je zien of het product daadwerkelijk een duurzamere keuze is.

Er is een lijst met 12 topkeurmerken samengesteld om het makkelijker te maken voor de consument om duurzamer te kiezen. Deze zijn gekozen door Milieu Centraal in samenwerking met andere experts. Topkeurmerken zijn de meest betrouwbare en transparante keuzes op het gebied van milieu, dierenwelzijn, mens en werk.

Dat er 12 topkeurmerken zijn wil niet zeggen dat andere keurmerken niet bruikbaar zijn, maar die scoren minder hoog op genoemde punten.
De 12 topkeurmerken volgens Milieu Centraal zijn:

ASC voor kweekvis
Beter Leven Keurmerk (2 en 3 sterren) voor zuivel, eieren en vlees
Demeter voor bio-dynamische producten
EKO voor biologische producten
EU-biologisch voor biologische producten
Fairtrade voor tropische producten
MSC voor wilde vis
On the way to PlanetProof voor zuivel, eieren, groente en fruit
Rainforest Alliance (inclusief UTZ) voor tropische producten
Roundtable On Sustainable Palm Oil (RSPO) voor palmolie
Sustainable Rice Platform (SRP) voor rijst
Climate Neutral Certified (speciaal voor klimaatimpact van voeding).

Topkeurmerk voor klimaatimpact van voeding

Dit jaar introduceert Milieu Centraal voor de klimaatimpact die voeding heeft het label topkeurmerk klimaat. Gezien de urgentie van de klimaatcrisis laat Milieu Centraal consumenten op keurmerkenwijzer.nl met een speciaal label zien welke keurmerken zich specifiek op verlaging van klimaatimpact van voeding richten. Het mooiste zou natuurlijk zijn als er één topkeurmerk zou komen dat top is op het gebied van zowel klimaat, milieu, dierenwelzijn als eerlijke handel.

Pseudo-keurmerken

Voor het lanceren en beheren van een keurmerk of certificaat bestaan geen wettelijke regels, behalve de algemene bepalingen in het Burgerlijk Wetboek over wanprestatie, concurrentievervalsing en misleiding.

Naast de erkende, geaccrediteerde keurmerken bestaan er ook pseudo-keurmerken. Dit zijn logo’s, waarvoor geen certificatietraject wordt doorlopen. Ze worden gebruikt om een kwaliteitsimago te bewerkstelligen en zijn dus niet meer dan een marketinginstrument.

Indeling keurmerken

Keurmerken kunnen worden ingedeeld in:

Duurzaamheidskeurmerken. Hiermee kun je makkelijker kiezen op de 3 gebieden dierenwelzijn, mens en werk en milieu. De consument die bij de aankoop van voedingsmiddelen een bewuste keuze wil maken voor dierenwelzijn kan hier de verschillen zien tussen gangbare soorten en die met een keurmerk.

Keurmerken op basis van herkomst en kwaliteit. Deze keurmerken geven aan waar een product vandaan komt en hoe het gemaakt is. Zo kan een product een keurmerk krijgen wanneer er rekening gehouden is met traditionele productiewijzen of de streekcultuur. Halal en Koosjer zijn keurmerken waarbij rekening gehouden is met een bepaalde levensbeschouwing.

Gezondheidskeurmerken. Deze keurmerken kunnen helpen bij het kiezen voor producten met een bepaalde samenstelling, zoals glutenvrij. Ze geven ook aan of het product een betere keuze is dan het gewone product, bijvoorbeeld jam met minder suiker.

Hoe vindt de beoordeling van voedingskeurmerken plaats?

Per productgroep worden door Milieu Centraal alle voedingskeurmerken langs dezelfde lat gelegd, ten aanzien van hun betrouwbaarheid, transparantie en ambitie op de duurzaamheidsaspecten mens & werk, milieu en dierenwelzijn.

De scores voor individuele beeldmerken zijn relatief ten opzichte van elkaar. Zo kunnen beeldmerken binnen een groep makkelijk worden vergeleken. Beeldmerken worden altijd door twee onderzoekers van Milieu Centraal beoordeeld.
Voor voedingsbeeldmerken vindt een extra toetsing plaats door een expertgroep.

Handhaving keurmerken

De Autoriteit Consument en Markt (ACM) vindt dat er sprake is van teveel misleiding. Ze roept bedrijven op te stoppen met individuele bedrijfslogo’s die suggereren dat ze voldoen aan een bovenwettelijke norm.

De ACM pleit voor meer handhaving en heeft de wetgever gevraagd om strengere regels te introduceren voor keurmerken. Zo zouden bedrijven zich moeten inspannen voor goede uniforme keurmerken en het aantal keurmerken zou kunnen worden beperkt. Daarnaast zou de overheid ze aan strengere regels moeten binden, bijvoorbeeld door verplichte accreditatie.

Beeldmerken

Niet elk afbeelding of symbool op een verpakking is een keurmerk. Het uitgangspunt van de Keurmerkenwijzer van Milieu Centraal is om uitsluitend beeldmerken te beoordelen die een claim doen over duurzaamheid.

Milieu Centraal onderscheidt:

Keurmerken. De toekenning hiervan is altijd afkomstig van een partij die onafhankelijk is van degene die de producten produceert en/of verkoopt. Iedereen die aan de duurzaamheidseisen voldoet kan zich aanmelden om het keurmerk op zijn product of dienst te mogen zetten. De keurmerkeigenaar verkoopt zelf geen producten. Voorbeelden hiervan zijn het ‘Beter Leven Keurmerk’ en ‘Fairtrade’.

Toppers onder de keurmerken op voedingsgebied worden topkeurmerken genoemd. Zij stellen de hoogste eisen op het gebied van milieu, dierenwelzijn en/of mens en werk binnen een productgroep. Controle vindt plaats door een onafhankelijke en betrouwbare partij en het keurmerk is transparant over de werkwijze.

Bedrijfslogo’s. Hiervan is sprake wanneer een bedrijf of (groep van) aanbieder(s) zelf de eisen beheert waaraan een product of leveranciers moeten voldoen. De afbeelding die daarbij hoort, heet een bedrijfslogo. Supermarkten hebben vaak eigen logo’s. Andere bedrijven of aanbieders van een vergelijkbaar product kunnen dit logo niet gebruiken.

Er zijn bedrijfslogo’s die een goede, onafhankelijke controle hebben opgezet. Bedrijfslogo’s op voeding die door goede, onafhankelijke controle transparant en betrouwbaar zijn, én die ambitieuze eisen stellen op ten minste één van de duurzaamheidsaspecten (minimaal score 4), worden topbedrijfslogo’s genoemd.

Paraplulogo’s. Een paraplulogo staat op een verpakking in combinatie met één of meer keurmerken (bijvoorbeeld Fair Trade Original) en kent verder geen aanvullende duurzaamheidseisen ten opzichte van dit keurmerk. Als een paraplulogo wél belangrijke aanvullende eisen stelt, wordt het in de Keurmerkenwijzer als zelfstandig keurmerk beoordeeld.

Overige logo’s. Hieronder vallen beeldmerken op een product, die met duurzaamheid in verband zouden kunnen worden gebracht, maar die eigenlijk niets over duurzaamheid zeggen, (bijvoorbeeld het Vegan-keurmerk dat aangeeft dat een product volledig plantaardig is). Ook informatielogo’s die informatie geven over bijvoorbeeld de juiste manier van weggooien of houdbaarheid behoren tot deze categorie. Een voorbeeld hiervan is het glasbak-logo.

Bestaan er ecologische schoonmaakmiddelen?

Terwijl er voor biologisch vaak keurmerken bestaan met strenge criteria en controle, is de term ecologisch geen beschermd keurmerk, hoewel de consument dat vaak wel denkt.
Iets is ecologisch als de balans tussen organismen en hun ecosysteem niet verstoord wordt en dus niet schadelijk is voor dier, mens en natuur.

Oorspronkelijk werden schoonmaakmiddelen gemaakt van natuurlijke zeep die was verkregen uit dierlijke of plantaardige vetten. Maar sommige schoonmaakmiddelen die het woord ‘ecologisch’ als kenmerk op de verpakking hebben staan, maken gebruik van aardolie. En zelfs als er wel van natuurlijke ingrediënten gebruik wordt gemaakt, moeten deze vaak nog bewerkt worden via een chemisch proces.

De Keuringsdienst van Waarde voerde samen met het ‘Nederlands Instituut voor Ecologie’ een test uit om te kijken wat het effect van ecologische schoonmaakmiddelen op algenwater is. Voor dit onderzoek werden aan petrischaaltjes met algen een aantal ecologische schoonmaakmiddelen toegevoegd. Alle onderzochte middelen bleken een negatief effect op de algen te hebben.

Door het toevoegen van sommige van de geteste schoonmaakmiddelen was zelfs nog amper een vorm van leven te bekennen in de algencultuur. Als de geteste middelen echt ecologisch zouden zijn, dan hadden de algen moeten blijven leven.
Opmerkelijk is ook dat op de verpakking van ecologische schoonmaakmiddelen vrijwel altijd een gevarensymbool staat vermeld. Dat geeft immers aan dat het product schadelijk kan zijn.

Keurmerken als verdienmodel

In keurmerken gaat veel geld om. Zo betalen retailers, slachterijen en verwerkers jaarlijks abonnementsgeld om het Beter Leven-logo te mogen voeren. Dit keurmerk staat op 90% van al het in Nederland verkochte varkensvlees en op 80% van de eieren.

Op 40% van de vis staat een ASC of MSC keurmerk en 35% van de koffie en thee draagt een duurzaamheidskeurmerk. Grote omzetten worden gemaakt bij MSC (£ 29,5 miljoen) en Rainforest Alliance (€ 26,2 miljoen).

De keurmerkenmarkt is heel ingewikkeld en er gaat ontzettend veel geld in om. Waarschijnlijk is dat de reden dat er ten aanzien van hun verdienmodel weinig transparantie bestaat. Je zou wat anders verwachten van topkeurmerken.

Marijke Verstege

Zelftesten

Lees meer hier over zelftesten die u kunt bestellen via Natuur Diëtisten Nederland.

Het betreft de volgende zelftesten: diverse darmmicrobioomtesten (ontlasting), hormoontesten (speeksel), diverse urinetesten  waaronder vitamine B 12 urinetest, candida, oestrogeenmetabolieten, glyfosaat, jodium, organische zuren dysbiose (dunne darm), serotonine, SOA plus, zuur-base, zwaren metalen, tryptofaanstofwisselingsstoornis (depressietest).

Bloedtesten waaronder: Allergo (IgG 1-4 voedselintolerantietesten), lyme, Q10, cholesterol, vitamine D, ijzer, selenium en zink.
Schildkliertesten, zware metalen drinkwatertest, Aanhoudende stress en uitputtingstest (Burnout).
DNA levercyp-enzymentest (Gamedi leverpaspoort).