Fijnstof veroorzaakt in Nederland 80% van de gezondheidsschade door luchtverontreiniging

In Nederland leven mensen gemiddeld zo’n zes maanden korter door het inademen van fijnstof. Fijnstof is een verzamelnaam voor de kleine deeltjes in de lucht die je kunt inademen. Ze komen vrij bij het gebruiken van producten zoals kaarsen, wierook en auto’s, textiel en oplosmiddelen. Fijnstof kan schadelijk zijn voor je gezondheid, vooral voor mensen met luchtwegaandoeningen of hart- en vaatziekten. Luchtreinigers voor particulieren zijn niet altijd effectief.

Voor fijnstof is geen veilig niveau; het is altijd schadelijk voor je gezondheid. Bij fijnstof binnenshuis spelen, behalve het gebruiken van bepaalde producten, ook de locatie van de woning, de mate van ventilatie en hoeveel mensen er wonen een rol.

Met name voor de grotere fijnstofdeeltjes (PM10) geldt dat een aanzienlijk deel hiervan afkomstig is van bronnen binnenshuis. Zo wordt er veel fijnstof gegenereerd wanneer men door een kamer met tapijt loopt, omdat stof vooral in zachter materiaal wordt opgeslagen en zich verplaatst zodra er activiteiten plaatsvinden.

Hoe klein is fijnstof?

Fijnstof wordt aangeduid met de term PM (particulate matter). Het getal achter PM geeft de maximale deeltjesgrootte in micrometers aan (1 centimeter is 10.000 micrometer). Fijnstof is in drie groepen ingedeeld:

1. PM10: deeltjes kleiner dan 10 micrometer. De grootste deeltjes hiervan blijven achter in de bovenste luchtwegen.
2. PM2,5: deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer. Ze blijven lang aanwezig in de lucht. Deeltjes kleiner dan 1 micrometer dringen makkelijker door tot in de longen. Een klein deel blijft daar achter na inademen.
3. PM0,1: nanodeeltjes kleiner dan 0,1 micrometer; ook wel ultrafijnstof genoemd. Ultrafijnstof dat in de luchtwegen en longen achterblijft kan in de bloedbaan terechtkomen en zo andere organen bereiken.

Meer dan 80% van PM2,5 en PM10 ontstaat door menselijk handelen: koken, roken, vapen, verwarming, houtstook , het branden van kaarsen of wierook.
PM0,1 is voornamelijk afkomstig van vlieg – en wegverkeer (kerosine, benzine, diesel), industrie en houtstook.

Fijnstofdeeltjes variëren in grootte, vorm en chemische samenstelling en dus is de schadelijkheid ervan niet altijd hetzelfde.

Enkele tips om hoge concentraties fijnstof in huis te voorkomen

• Zet de ventilatieroosters in huis altijd open.
• Gebruik de afzuigkap tijdens het koken.
• Ventileer regelmatig, maar doe dit extra tijdens een luchtvervuilende activiteit, zoals het branden van kaarsen of wierook, het stoken van de open haard of tijdens het koken. Zet dan bijvoorbeeld een raam open. Voer geen luchtvervuilende activiteiten tegelijkertijd uit, dus doe niet de open haard aan, terwijl je ook kaarsen brandt.
• Stofzuig met een stofzuiger met een goed (HEPA)filter. Als je geen goed filter gebruikt, kan er door te stofzuigen juist meer fijnstof in de lucht terechtkomen.

Luchtkwaliteit binnenshuis

We brengen ongeveer 90 procent van onze tijd binnenshuis door. De luchtvervuiling binnenshuis varieert sterk gedurende de dag. Vooral rond etenstijden zijn de verontreinigingsniveaus binnenshuis veel hoger dan de concentraties buiten.
Er zijn meters te koop om de luchtkwaliteit binnenshuis te controleren.

Hoe goed werken luchtreinigers voor binnenshuis?

Een luchtreiniger meet met sensoren hoe vervuild de lucht is, zuigt die lucht aan, filtert schadelijke deeltjes eruit en blaast de schonere lucht terug de kamer in.
In professionele sectoren, zoals bedrijven of ziekenhuizen zitten filters geïntegreerd in luchtbehandelingssystemen.

Deze systemen lijken echter helemaal niet op de huis-tuin-en-keukenmodellen die je als particulier aanschaft.

Daarnaast zijn de luchtreinigers vaak veel te klein om goed te functioneren. Een luchtreiniger moet voldoende lucht kunnen aanzuigen en door het filter persen om effect te hebben. Kleine modellen missen die capaciteit en kunnen dus nooit een hele woonkamer schoon krijgen.

De ingebouwde sensor die meet hoe vervuild de lucht is lijkt ook niet altijd even effectief. Dit zal ermee te maken hebben dat er goedkope sensors worden gebruikt, want een professionele sensor kost over het algemeen meer dan een complete luchtreiniger voor particulier gebruik.

Is een luchtreiniger voor binnenshuis noodzakelijk?

Als je goed ventileert in huis, heb je in principe geen luchtreiniger nodig, omdat je dan het grootste deel van stof, fijnstof en vervuiling vanzelf afvoert. De belangrijkste vervuiler in huis, de koolstofdioxide (CO₂), die we zelf uitademen, wordt door geen enkele luchtreiniger gefilterd. Om die uit je huis te krijgen moet je ventileren.

Alleen in specifieke situaties zoals bij zware allergieën, astma of in slecht geventileerde ruimtes, kunnen specifieke luchtreinigers nuttig zijn. Voor gezonde mensen zijn ze eigenlijk overbodig. Je kunt de luchtkwaliteit in je woning verbeteren door zelf minder luchtvervuiling te veroorzaken.

Welke filters bevat een luchtreiniger?

• Wasbaar pre-filter. Dit vangt bijvoorbeeld hondenharen en voorkomt dat die in het volgende filter terecht komen.
• Deeltjesfilter. Dit filter vangt bijvoorbeeld stof, pollen, rookdeeltjes en aerosolen.
• Koolstoffilter. Hiermee worden gassen en geuren, zoals de vluchtige stoffen uit schoonmaakmiddelen of kookluchtjes afgevangen. Als je door de structuur van dit filter heen kunt kijken, is het geen effectief filter.

Wat doet een HEPA-filter anders dan veel andere filters?

Een HEPA (High-Efficiency Particulate Air )-filter vangt de kleinste deeltjes op, waardoor je irritaties aan je neus, keel en longen kunt voorkomen. Het kan helpen tegen hooikoortsklachten. Als een filter tenminste 99,95% van de deeltjes met een diameter van 0,3 micrometer opvangt (klasse 13 en 14), mag het een HEPA-filter heten.

De term HEPA is echter geen beschermd begrip, dus iedereen mag die term gebruiken. Alleen als er een testcertificaat van het HEPA-filter bij de particuliere luchtreiniger zit weet je zeker dat het een echt HEPA-filter is.

Het belang van het vervangen van een filter

Alle filters hebben een beperkte levensduur. Je kunt deeltjes- en koolstoffilters niet schoonmaken. Als je een filter nooit vervangt, zal het uiteindelijk verstoppen. Een vol filter kan gevaarlijk worden als er schimmel in komt. Het wordt aangeraden om filters om de 6 maanden te vervangen.

Belangrijk bij een losstaande luchtreiniger is de combinatie van het ingebouwde filter en de luchtstroom. De prestaties van een luchtreiniger hangen namelijk af van de snelheid waarmee de lucht in de ruimte wordt ververst. Hierbij speelt de grootte van de ruimte een belangrijke rol, want als de luchtreiniger te klein is voor de ruimte waar deze in staat, reinigt ze niet goed.

Schadelijke ozon

In plaats van met filters kan lucht ook gereinigd worden met ‘ionisatie’. Hierbij hechten geïoniseerde luchtmoleculen zich aan fijne stofdeeltjes. Deze ‘geladen’ deeltjes hechten zich makkelijker aan oppervlakken. Vaak is het een extra functie van een luchtreiniger.

Ionisatoren kunnen echter schadelijke bijproducten creëren, zoals ozon, die de chemische samenstelling van verontreinigende stoffen kan veranderen. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) adviseert daarom om luchtreinigers die ozon uitstoten niet meer te gebruiken of na gebruik de ruimte goed te ventileren. Als je een longaandoening hebt, kan ozon namelijk leiden tot ademhalingsmoeilijkheden.
Ook als je gezond bent, kan ozon je luchtwegen irriteren.

Luchtvervuiling en fysieke aandoeningen

Mensen kunnen ziek worden als ze langere tijd fijnstof inademen. Bestaande ziekten kunnen ook erger worden, bijvoorbeeld ziekten van het hart- en vaatstelsel, de luchtwegen en de longen. Denk hierbij aan astma en COPD (chronische bronchitis of longemfyseem).

Luchtvervuiling en hersenontwikkeling bij kinderen

Onderzoek [1,2] heeft aangetoond dat kinderen die in hun vroege en midden-kindertijd aan hogere niveaus van luchtvervuiling worden blootgesteld, zwakkere verbindingen hebben tussen belangrijke hersengebieden.

De bevindingen benadrukken de mogelijke impact van vroege blootstelling aan luchtvervuiling op de hersenontwikkeling.

Blootstelling aan luchtvervuiling kan risico op dementie verhogen

Blootstelling aan luchtvervuiling – met name fijnstof (PM2.5) – is een risicofactor die verband kan houden met de ontwikkeling van de ziekte van Alzheimer.
In grootschalige studies [3,4] onder 65-plussers ontdekten onderzoekers dat langdurige blootstelling (5 jaar) aan fijnstof (PM2.5) in de lucht verband houdt met een grotere kans op het ontwikkelen van Alzheimer.

Verhoogd risico op depressie door luchtvervuiling

Luchtvervuiling wordt steeds vaker erkend als een belangrijke milieurisicofactor voor de geestelijke gezondheid.
In een grootschalig onderzoek [5] werden statistisch significante schadelijke verbanden waargenomen tussen langdurige gangbare niveaus van blootstelling in woonomgevingen aan fijnstof (PM2.5), stikstofdioxide (NO2) en ozon (O3) en een verhoogd risico op angststoornissen en op een depressiediagnose na de leeftijd van 64 jaar.

Normen

De Europese Unie (EU) heeft grenswaarden en streefwaarden voor stoffen in de buitenlucht vastgesteld. EU-lidstaten mogen deze grenswaarden niet overschrijden.
De Europese normen voor luchtkwaliteit zijn me mede gebaseerd op adviezen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Veel WHO-advieswaarden zijn in september 2021 scherp naar beneden bijgesteld en liggen (ver) beneden de Nederlandse rijksomgevingswaarden. Vanaf 2030 gaan strengere Europese normen gelden.

Voor fijnstof in de binnenlucht zijn geen wettelijke normen vastgesteld. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft wel advieswaarden bepaald voor de hoeveelheid fijnstof in huis.

Het Schone Lucht Akkoord

Met het Schone Lucht Akkoord hebben het Rijk, provincies en 120 gemeenten in 2020 afspraken gemaakt voor een betere luchtkwaliteit. Omdat fijnstof en stikstofdioxide de meeste invloed hebben op de gezondheid gaat de meeste aandacht daarnaar uit.
Overigens gaat het bij dit Akkoord alleen om de gezondheidseffecten door de bijdrage van Nederlandse bronnen aan de luchtverontreiniging.

In 2016 leefden de mensen in Nederland ongeveer 9 maanden korter door fijnstof in de lucht. Het RIVM verwacht in 2030 een levensduurverlies t.g.v. luchtverontreiniging, van nog ongeveer 4 maanden. De laatste jaren stagneert de afname van luchtverontreiniging en boeken we steeds minder gezondheidswinst. Dat komt, doordat de samenstelling van de verschillende soorten kleine stofdeeltjes geleidelijk verandert.

Waar kun je vinden wat de luchtkwaliteit in jouw regio is?

Hier vind je de regionale luchtkwaliteitsverwachting voor de komende 24 uur voor stikstofdioxide (NO2), fijnstof (PM10) en ozon in jouw regio. De getoonde luchtkwaliteitsindex geeft de mate van totale buitenluchtluchtverontreiniging door deze componenten weer.

Marijke Verstege

Zie ook: Luchtvervuiling; verzorg uw longen