Greenwashing: onjuiste ‘groene’ claims

Op veel verpakkingen staan teksten, keurmerken of logo’s die over duurzaamheid gaan. Maar dit betekent lang niet altijd dat een product daadwerkelijk duurzaam of klimaatvriendelijk is. Als fabrikanten of supermarkten hun producten duurzamer laten lijken dan dat ze echt zijn heet dit greenwashing.

Bedrijven doen zich vaak duurzamer voor dan ze zijn. Greenwashing is een marketingtruc, een vorm van reclame, om een product duurzamer te laten lijken en zo als bedrijf ‘groen’ over te komen en om naar de consument toe een gunstig beeld uit te stralen.

Veel onjuiste duurzame claims

Het aantal merken en producten waarvan wordt beweerd dat het ‘groene’ eigenschappen heeft, is explosief gestegen. Uit een studie uit 2020 van de Europese Commissie blijkt echter dat ruim 53 procent van alle milieuclaims in de EU vaag, misleidend of ongegrond is. 40 Procent van de claims was zelfs helemaal onbewezen.

Uit een Europees onderzoek uit 2021 [1] bleek 42% van de claims op websites over cosmetica, textiel en huishoudelijke apparatuur niet te kloppen. Bij meer dan 50% werd onvoldoende informatie gegeven over de claim of te weinig bewijs geleverd.

Ook binnen de voedingssector zijn onjuiste duurzame claims een wijd verspreid fenomeen. Te denken valt hierbij aan verwerkte varkensvleesproducten of bananen die over de halve wereld worden vervoerd, maar toch als milieuvriendelijk worden aangeprezen.

Duurzaamheidsaspecten beïnvloeden voedselkeuze

Verpakkingen hebben behoorlijk wat impact op ons koopgedrag. Volgens de Consumentenbond [2] kijkt 41% van de consumenten naar logo’s op de verpakking en let 55% op keurmerken. Vaak gebruikte woorden op verpakkingen zijn: eco-friendly, duurzaam, minder CO2 en klimaatneutraal. Een duidelijke toelichting op deze claims is echter vaak niet makkelijk te vinden.

Uit een eerdere enquête [3], die in 2019 door BEUC (Bureau Européen des Unions de Consommateurs, overkoepelende groep van 46 onafhankelijke consumentenorganisaties uit 32 landen) werd uitgevoerd, bleek dat meer dan de helft van de Europese consumenten zegt dat duurzaamheidsaspecten enige (42,6%) of veel (16,6%) invloed hebben op hun voedselkeuzes. Ruim 60% van de consumenten is bereid zijn eetgewoonten te veranderen voor het milieu, maar heeft moeite om intenties om te zetten in daden. Dit komt onder andere doordat men het lastig vindt om in de winkel de echt duurzame producten te identificeren.

Voedselinformatie kan een hulpmiddel zijn dat de consument kan helpen duurzamere keuzes te maken, maar dan moet die informatie wel vindbaar, betrouwbaar en begrijpelijk zijn.

Nadelen groene claims op voedingsmiddelen

Vermelden dat er sprake is van koolstofcompensatie laat bedrijven de indruk wekken dat ze op dit moment al druk bezig zijn om hun klimaatimpact aan te pakken, terwijl ze het in werkelijkheid vele jaren uitstellen door ervoor te kiezen om het te “compenseren”, wat gemakkelijker en goedkoper is dan het verminderen van de uitstoot van hun huidige activiteiten. Daarnaast biedt het ‘vastzetten’ van koolstof voor de toekomst geen garanties. Het BEUC noemt compensatieprojecten ‘wetenschappelijk onnauwkeurig’.

Klimaatneutrale claims op voedsel kunnen de consument er ook van weerhouden veranderingen in hun voedingspatroon door te voeren, zoals een meer plantaardig dieet gaan volgen, iets wat een aanzienlijke impact op het klimaat zou kunnen hebben.

Het gebruik van groene claims op voedingsmiddelen die veel CO2 uitstoten, kan het eerder juiste oordeel van consumenten over de klimaatimpact van dit soort producten vertroebelen. Zo bleek dat zonder klimaatlabel 70% van de consumenten drie voedingsproducten (een vegan burger, een varkensschnitzel en een runderbiefstuk) correct kon indelen op basis van hun broeikasgasemissies: het rundvlees als meest koolstofintensief en het veganistische pasteitje als het minst.

Maar zodra er een ‘klimaatneutrale’ claim op de producten werd geplaatst, ontstond er verwarring en daalde het percentage consumenten dat de producten correct beoordeelde tot slechts 31%, waarbij meer dan 25% zelfs geloofde dat de runderbiefstuk van de drie het meest klimaatvriendelijke voeding is.

(Te)veel keurmerken

Er zijn meer dan 230 verschillende ecolabels in de EU en het is lastig inschatten wat die claims inhouden. Met zoveel claims en keurmerken ziet de consument door de bomen het bos niet meer. Gebrek aan goede informatie is ook een belemmering om duurzamer te kiezen. Op de keurmerkwijzer van Milieu Centraal kun je scores vinden voor milieu, dierenwelzijn, mens en werk en kun je checken of een bepaald keurmerk door een onafhankelijke instantie wordt gecontroleerd, of dat degene die het keurmerk controleert ook de eigenaar van het product is. Zo kun je zien of het product daadwerkelijk een duurzamere keuze is.

Koolstofkredietregelingen

Belangrijke spelers op de markt van koolstofkredietregelingen zijn particuliere certificeringsorganisaties. Deze instanties worden echter bekritiseerd omdat ze de impact van de CO2-compensatieprojecten die ze evalueren aanzienlijk blijken te overschatten. Zo bleek uit een analyse [4] dat meer dan 90% van de door de grootste koolstofcertificeringsorganisatie ter wereld verstrekte gecertificeerde kredieten, vrijwel geen milieuvoordeel opleverden.

De vraag naar koolstofcertificaten is trouwens inmiddels al aanzienlijk groter dan het aanbod. Er zou het dubbele van het beschikbare land nodig zijn om de bomen en bossen te laten groeien voor tot nu toe toegezegde koolstofkredieten.

Groene claims fors overdreven

Het is voor consumenten onmogelijk om na te gaan of de hoeveelheid uitstoot die een bedrijf heeft opgegeven en waarvoor het heeft gecompenseerd, overeenkomt met de hoeveelheid uitstoot die bij de productie vrijkomt. Ook kan de consument niet vaststellen of de via compensatie gefinancierde projecten de uitstoot van broeikasgassen ook echt zo goed voorkomen als wordt beloofd. Dit wordt allebei niet gecontroleerd door een onafhankelijke instantie.

Uit een recent rapport [5] bleek dat groene claims door enkele van de grootste bedrijven van de wereld (waaronder voedingsbedrijven) fors werden overdreven.

Claims onderbouwen wordt verplicht

De Europese Unie is greenwashing aan het bestrijden. Zo zijn er strengere wetten gemaakt over wanneer een investering duurzaam mag worden genoemd. Tot nu toe bepaalden financiële instellingen zoals banken en pensioenfondsen dat namelijk zelf, maar veel zogenaamd groene investeringen waren eigenlijk helemaal niet zo duurzaam.
In het recent verschenen EU-voorstel staat dat bedrijven hun claims moeten kunnen onderbouwen en daarover duidelijk moeten communiceren. Ook moeten de claims van tevoren onafhankelijk op echtheid worden onderzocht en moet er wetenschappelijk bewijs voor zijn. Het voorstel zal nog worden besproken in het Europees Parlement en de Europese Raad. Als de EU-landen en het parlement het voorstel goedkeuren, wordt de wet in de EU van kracht.

Kritiek op voorstel

Er zijn echter niet alleen maar lovende woorden over dit voorstel. Punten van kritiek zijn:

• De wet is weinig bindend en laat de invulling ervan aan de lidstaten over.
• Er zijn geen straffen voor producenten als ze zich niet aan de Europese regels houden
• In plaats van zelf standaarden vast te stellen, zegt de Europese Commissie alleen dat er ‘een standaard’ gezet moet zijn om een claim te mogen doen.
• Door het nieuwe voorstel worden juist meer regels opgelegd aan makers van groene producten, terwijl producenten van vervuilende producten niet tot openheid worden verplicht over hun duurzaamheidsimpact.

Hoe herken je greenwashing?

Om meer zicht te krijgen op greenwashing kun je je afvragen:

• Over welk aspect gaat de claim? De claim kan namelijk ook alleen om de verpakking gaan of het recyclen daarvan, terwijl de inhoud van een product de grootste impact op het milieu heeft.
• Wordt er duidelijk uitgelegd wat het bedrijf precies doet aan duurzaamheid, bijvoorbeeld hoeveel CO2 het uitstoot of staat er alleen ‘klimaatneutraal’?
• Wordt de claim gecontroleerd door een onafhankelijke instantie? Bedrijven maken keurmerken namelijk vaak zelf en er is weinig controle of bedrijven zich er ook aan houden.

Zie ons artikel keurmerken niet altijd even duurzaam.

Daarnaast kun je stilstaan bij of een andere keuze misschien duurzamer is dan een product met een groene claim. Zo hebben plantaardige alternatieven voor vlees en zuivel een lagere klimaatimpact. Dit geldt ook voor kraanwater in plaats van mineraalwater uit een plastic fles.

Melden van onjuiste ‘groene’ claims

Als er op een product staat dat het duurzaam is geproduceerd, maar het onduidelijk is of die mededeling over het product zelf gaat of over bijvoorbeeld de productie van het etiket, is er eigenlijk sprake van misleiding. Dit geldt ook als er wordt geclaimd dat een product duurzaam is, maar de vervoer- en transportkosten niet worden meegerekend.

Bij de productie van voedingsmiddelen en dranken zal altijd uitstoot zijn van koolstof (of andere broeikasgassen zoals methaan), dus het is ook wetenschappelijk bezien onjuist te spreken over klimaatneutrale productie.

Toezichthouder Autoriteit Consument en Markt (ACM) kan optreden tegen misleidende duurzaamheidsclaims. Als je een dubieuze claim bent tegengekomen of greenwashing vermoedt kun je dit melden bij de ACM of bij de Consumentenbond. De ACM kan handhavend optreden als een duurzaamheidsclaim niet aan de regels voldoet. Er kan dan bijvoorbeeld een boete worden opgelegd of worden geëist dat de claim wordt aangepast.

Marijke Verstege

Zelftesten

Lees meer hier over zelftesten die u kunt bestellen via Natuur Diëtisten Nederland.

Het betreft de volgende zelftesten:

Diverse darmmicrobioomtesten (ontlasting),
Hormoontesten (speeksel),
Diverse urinetesten  waaronder vitamine B 12 urinetest, candida, oestrogeenmetabolieten, glyfosaat, jodium, organische zuren dysbiose (dunne darm), serotonine, SOA test, zuur-base, zware metalen, tryptofaan-stofwisselingsstoornis (depressietest).
Bloedtesten waaronder: Allergo (IgG 1-4 voedselintolerantietesten), lyme, corona, Q10, cholesterol, vitamine D, ijzer, selenium en zink.
Schildkliertesten,
Zware metalen drinkwatertest,
Aanhoudende stress en uitputtingstest (Burnout).
DNA levercyp-enzymentest (Gamedi leverpaspoort).