skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1000 artikelen over gezondheid!

Essentiële vetzuren meten in het bloed

Essentiële vetzuren kunnen niet door het lichaam zelf aangemaakt worden uit andere vetzuren. Het lichaam heeft ze nodig om normaal te kunnen functioneren. Dit betekent dat ze via de voeding of voedingssupplementen moeten worden ingenomen. Essentiële vetzuren zijn “essentieel” genoemd omdat als deze vetzuren ontbreken in de voeding, dit de groei van jonge kinderen en het functioneren van mensen in het algemeen schaadt.

De huidige Westerse voeding bevat in de regel te veel omega-6-vetzuren uit plantaardige oliën in verhouding tot omega-3-vetzuren uit vissen, schelpdieren en lijnzaadolie. Het is gunstig als de verhouding tussen de hoeveelheid omega-6- en omega-3-vetzuren in de voeding ongeveer 2:1 is. De realiteit is dat velen te weinig omega-3-vetzuren eten zodat de verhouding tussen omega-6- en omega-3-vetzuren kan oplopen tot 15:1 tot 20:1! Voldoende inname van omega-3-vetzuren ondersteunt het behoud van een goede gezondheid.

Omega-3-vetzuren EPA en DHA

Een indrukwekkende hoeveelheid epidemiologische, preklinische en klinische studies heeft aangetoond dat een optimale inname van omega-3-vetzuren, in het bijzonder EPA en DHA, helpt bij het voorkomen en/of verlichten van uiteenlopende klachten en (chronische) ziekten. Omega-3-vetzuren zijn onder meer van belang voor hart en bloedvaten, (foetale) hersenontwikkeling, gezichtsvermogen, mentale en emotionele gezondheid, afweersysteem, bewegingsapparaat, glucose- en vetstofwisseling en huid.

De lange keten omega-3-vetzuren die in vette vis (zoals zalm, haring, makreel, sardines) voorkomen zijn EPA (eicosapentaeenzuur) en DHA (docosahexaeenzuur). Deze voor de gezondheid uitermate belangrijke vetzuren kunnen in principe worden gemaakt uit de precursor alfalinoleenzuur (18:3n-3), het essentiële omega-3-vetzuur dat aanwezig is in lijnzaad-, hennep-, walnoten-, koolzaad-, tarwekiem- en sojaolie.

Omega-3-vetzuren hebben een veelzijdige werking; ze zijn in alle lichaamscellen aanwezig en hebben invloed op het functioneren van de cel en het weefsel waar ze deel van uitmaken. Globaal zijn er vier werkingsmechanismen te onderscheiden die sterk met elkaar zijn verweven.

1. Omega-3-vetzuren (voornamelijk DHA) worden ingebouwd in fosfolipiden en sfingolipiden in het celmembraan waardoor de structuur (vloeibaarheid, dikte, vervormbaarheid) en functie van het celmembraan verandert. Het DHA-gehalte verschilt per weefsel en orgaan en is het hoogste in de hersenen en het oog.

2. Omega-3-vetzuren (vooral EPA) moduleren de eicosanoïdenstofwisseling (synthese van prostaglandines, tromboxanen, leukotriënen) waardoor de ontstekingsrespons wordt beïnvloed. De verhouding tussen de verschillende vetzuren in de membranen (DHA, EPA, alfalinoleenzuur, arachidonzuur) bepaalt welke vetzuren beschikbaar komen na afsplitsing door fosfolipase (= een enzym dat fosfolipiden kan splitsen) als substraat voor cyclooxygenase- (COX) en lipoxygenase- (LOX) enzymen en daarmee de balans tussen pro- en anti-inflammatoire eicosanoïden en andere anti-inflammatoire producten zoals resolvinen. Een hoge ratio tussen omega-6- en omega-3-vetzuren veroorzaakt een ongewenste toename van de (systemische en/of lokale) ontstekingsactiviteit in het lichaam.

3. Omega-3-vetzuren reguleren moleculen of enzymen die zorgen voor het doorgeven van signalen binnen de cel in normale en pathologische omstandigheden.

4. Omega-3-vetzuren beïnvloeden de genexpressie in de cel(kern) en hebben onder meer effect op de glucose- en vetstofwisseling.

Ziekten met acute of chronische ontstekingscomponent

Een hogere inname van omega-3-vetzuren zorgt voor daling van ontstekingsbevorderende arachidonzuurmetabolieten (PGE2, LTB4, TXB2, 5-HETE en LTE4), ontstekingsbevorderende cytokinen (TNF-α, IL-1, IL-6, IL-8) en adhesiemoleculen die een rol spelen in het ontstekingsproces. EPA is precursor van type-3-prostaglandines en tromboxanen en type-5-leukotriënen, die veel onschuldiger zijn dan type-2-eicosanoïden uit arachidonzuur; ook worden uit EPA serie-E resolvinen gevormd met een ontstekingsremmende activiteit. DHA is precursor van serie-D resolvinen, docosatriënen en neuroprotectines met een ontstekingsremmende werking.

Waarschijnlijk hebben omega- 3-vetzuren (vooral EPA) ook invloed op het ontstekingsproces door remming van transcriptiefactor NF-kB (nuclear factor kappa-B). Een hogere omega-3-status is geassocieerd met een lagere bloedspiegel van C-reactief proteïne (CRP), een onafhankelijke indicator voor een laaggradig ontstekingsproces zoals atherosclerose en een sterke onafhankelijke risicofactor voor hart- en vaatziekten.

De ontstekingsremmende en immunomodulerende werking van EPA en DHA is van grote waarde bij (de preventie van) ziekten met een acute of chronische ontstekingscomponent, waaronder reumatoïde artritis, inflammatoire darmziekten (colitis ulcerosa, ziekte van Crohn), lupus erythematodes, diabetes mellitus, kanker, metabool syndroom, cystische fibrose, astma, allergie, COPD, psoriasis, obesitas, hart- en vaatziekten, neurodegeneratieve ziekten (Alzheimer, multiple sclerose) en de systemische ontstekingsrespons na operatie of trauma.

Immuunrespons en allergie

De kans op atopische allergie (hooikoorts, astma, eczeem) neemt toe bij een hoge ratio tussen omega-6-vetzuren en omega-3- vetzuren in de voeding, waardoor de PGE2- productie toeneemt. PGE2 stimuleert het immuunsysteem in de richting van een allergische immuunrespons die wordt gedomineerd door type 2 T-helpercellen (Th2-cellen) doordat PGE2 de activiteit van type 1 T-helpercellen onderdrukt en de balans tussen Th2- en Th1-cellen verstoort.

Voldoende inname van omega-3-vetzuren kan de PGE2-productie onderdrukken; mogelijk wordt de allergische immuunrespons ook voorkomen of afgezwakt door beïnvloeding van de signaaloverdracht en genexpressie in (immuun)cellen.

Groenlipmossel

Sinds jaar en dag maakt de groenlipmossel (Perna canaliculus) deel uit van het dieet van Maori, de oorspronkelijke bewoners van Nieuw-Zeeland. Kustbewoners die vaak rauwe groenlipmossel eten blijven gezonder en behouden tot op hogere leeftijd soepele en gezonde gewrichten vergeleken met stamgenoten die meer landinwaarts leven.

De groenlipmossel bevat net als andere zeedieren veel omega-3-vetzuren die belangrijk zijn voor een goede gezondheid. Groenlipmossel bevat echter ook zeldzame omega-3-vetzuren (zoals eicosatetraeenzuren) en andere gezonde vetten (waaronder sterolen) die in gewone visolie niet voorkomen.

Omega-3-vetzuren worden zoals hierboven beschreven ingebouwd in celwanden en worden in het lichaam omgezet in zogenaamde prostaglandines, leukotriënen en tromboxanen. Deze lokale “boodschapperstoffen” zijn betrokken bij de regulatie van talloze biochemische processen waaronder de celdeling, bloeddruk, immuunreacties en zij ondersteunen het herstellend vermogen van de huid, gewrichten, zenuwstelsel, darmen, longen en luchtwegen.

Borage-olie en teunisbloemolie

Borage-olie en teunisbloemolie zijn 2 goede bronnen van Gammalinoleenzuur (GLA). GLA is een omega-6-vetzuur dat nauwelijks in de voeding voorkomt en in het lichaam wordt gevormd uit (cis)linolzuur. Vaak vindt deze omzetting in beperkte mate plaats, waardoor minder (gunstige) eicosanoïden (lokale hormoonachtige stoffen) worden gevormd.

Factoren die hierbij een rol kunnen spelen zijn een te hoge inname van transvetzuren, verzadigde vetten, suiker, alcohol en koolhydraten en een tekort aan essentiële voedingsstoffen, die bij deze omzetting betrokken zijn (magnesium, vitamine B6, niacine, zink, selenium, vitamine C, vitamine E). Daarnaast maakt niet iedereen het enzym delta-6-desaturase dat linolzuur omzet in GLA in dezelfde mate aan (bij ouderen bijvoorbeeld).

GLA ondersteunt de gezondheid van huid, (darm(slijmvliezen), bloedvaten, gewrichten en botten, bevordert een normale en regelmatige vrouwelijke cyclus, is goed voor zenuwweefsel, bevordert een normale celdeling en is gunstig voor de geestelijke balans. GLA is ook goed voor het in stand houden van een normale bloeddruk en ondersteunt het natuurlijk afweersysteem. Teunisbloemolie en borage-olie zijn twee goede bronnen van gammalinoleenzuur.

Commentaar NDN

Essentiele vetzuren zijn dus belangrijk, maar zijn ze ook te meten? Ja, ze zijn meetbaar via een venapunctie (o.a. in het Europees Laboratorium voor nutriënten) en via een vingerprik test (zie pdf hieronder)die u zelf kunt doen. Bij de (essentiële) vetzuren analyses in bloed worden de niveaus van de (essentiële) vetzuren en van de trans-vetzuren in de membraan van rode bloedcellen bepaald. De bepalingen geven de (gemiddelde) status over een langere periode. De bepalingen zijn dus geen momentopnames zoals de bepaling in serum, die informatie geeft over de status op alleen het moment van bloedafname.

De vetzuurniveaus worden gegeven als percentage van het totaal (aan vetzuren), dus als de
hoeveelheid van het vetzuur ten opzichten van de overige vetzuren. De (essentiële) vetzuren zijn een belangrijk bestanddeel van celmembranen en zij zijn de voorlopers van eicosanoïden (prostaglandines, tromboxanen, prostacyclines en leukotriënen).

De eicosanoiden vervullen belangrijke (regulerende) functies bij een groot aantal stofwisselingsprocessen, waaronder bij allergische reacties, de bloedstolling en ontstekingsreacties. Omdat de uit de (essentiële) vetzuren gevormde eicosanoïden verschillende, veelal tegengestelde werkingen hebben, kunnen niet alleen tekorten aan, maar ook verstoringen in de verhouding(en) van de vetzuren leiden tot verstoring van lichaamsfuncties.
Meten is weten?Wordt datgene wat we dagelijks innemen aan allemaal goed bedoelde vetten ook opgenomen en goed verwerkt? Er zijn vele spelers op de markt met oliën, vetten en suppleties. Het ene gezondheidsverhaal is nog mooier dan de ander. Het wordt tijd dat de consument kan controleren of al die mooie praatjes ook zichtbaar te maken zijn. Marijke de Waal Malefijt

VoedingOnline biedt voedingsinformatie aan voor diëtisten, artsen, apothekers en andere aan voeding gerelateerde professionals.

Literatuur en links:

Akabas SR et al. Summary of a workshop on n-3 fatty acids: current status of recommendations and future directions. Am J Clin Nutr. 2006;83(6Sl):1536S-1538S.

Arterburn LM et al. Distribution, interconversion, and dose response of n-3 fatty acids in humans. Am J Clin Nutr. 2006;83(6S):1467S-1476S.

Goyens PL et al. Compartmental modeling to quantify alpha-linolenic acid conversion after longer term intake of multiple tracer boluses. J Lipid Res. 2005;46(7):1474-83.

Gebauer SK et al. n-3 Fatty acid dietary recommendations and food sources to achieve essentiality and cardiovascular benefits. Am J Clin Nutr. 2006;83(6S1):1526S-1535S.

Wang C et al. n-3 Fatty acids from fish or fish-oil supplements, but not alpha-linolenic acid, benefit cardiovascular disease outcomes in primary- and secondary-prevention studies: a systematic review. Am J Clin Nutr. 2006;84(1):5-17.

Seo T et al. Omega-3 fatty acids: molecular approaches to optimal biological outcomes. Curr Opin Lipidol. 2005;16(1):11-8.

Hibbeln JR et al. Healthy intakes of n-3 and n-6 fatty acids: estimations considering worldwide diversity. Am J Clin Nutr. 2006;83(6Sl):1483S-1493S.

Jensen CL. Effects of n-3 fatty acids during pregnancy and lactation. Am J Clin Nutr. 2006;83(6Sl):1452S-1457S.

Decsi T et al. N-3 fatty acids and pregnancy outcomes. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2005;8(2):161-6.

Freeman MP. Omega-3 fatty acids and perinatal depression: A review of the literature and recommendations for future research. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2006;doi:10.1016/j.plefa.2006.07.007.

Helland IB et al. Maternal supplementation with very-long-chain n-3 fatty acids during pregnancy and lactation augments children’s IQ at 4 years of age. Pediatrics. 2003;111(1):e39-44.

Antalis CJ et al. Omega-3 fatty acid status in attention-deficit/hyperactivity disorder. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2006;Sep 7.

Richardson AJ. Clinical trials of fatty acid treatment in ADHD, dyslexia, dyspraxia and the autistic spectrum. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2004;70(4):383-90.

Psota TL et al. Dietary omega-3 fatty acid intake and cardiovascular risk. Am J Cardiol. 2006;98(4A):3i-18i.

Mori TA. Omega-3 fatty acids and hypertension in humans. Clin Exp Pharmacol Physiol. 2006;33(9):842-6.

Studer M et al. Eff ect of different antilipidemic agents and diets on mortality: a systematic review. Arch Intern Med. 2005;165(7):725-30.

Geleijnse JM et al. Blood pressure response to fi sh oil supplementation: Meta regression analysis of randomized trials. J Hypertens. 2002;20:1493–9.

Breslow JL. n-3 fatty acids and cardiovascular disease. Am J Clin Nutr. 2006;83(6Sl):1477S-1482S.
Calder PC. Polyunsaturated fatty acids and infl ammation. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 2006;75(3):197-202.

Calder PC. n-3 polyunsaturated fatty acids, infl ammation, and inflammatory diseases. Am J Clin Nutr. 2006;83(6Sl):1505S- 1519S.

Niu K et al. Dietary long-chain n-3 fatty acids of marine origin and serum C-reactive protein concentrations are associated in a population with a diet rich in marine products. Am J Clin Nutr. 2006;84(1):223-9.

McGeer PL et al. Inflammation, antiinfl ammatory agents and Alzheimer disease: The last 12 years. J Alzheimers Dis. 2006;9(3S):271-6.

Nettleton JA et al. n-3 long-chain polyunsaturated fatty acids in type 2 diabetes: a review. J Am Diet Assoc. 2005;105(3):428- 40.

Hardman WE. (n-3) fatty acids and cancer therapy. J Nutr. 2004;134(12S):3427S- 3430S.
Adam O et al. Anti-inflammatory effects of a low arachidonic acid diet and fish oil in patients with rheumatoid arthritis. Rheumatol Int. 2003;23(1):27-36.

Berbert AA et al. Supplementation of fish oil and olive oil in patients with rheumatoid arthritis. Nutrition. 2005;21(2):131-6.

Belluzzi A. Polyunsaturated fatty acids (n-3 PUFAs) and inflammatory bowel disease (IBD): pathogenesis and treatment. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2004;8(5):225-9.

Young G et al. Omega-3 fatty acids and neuropsychiatric disorders. Reprod Nutr Dev. 2005;45(1):1-28.

Kalmijn S. Fatty acid intake and the risk of dementia and cognitive decline: a review of clinical and epidemiological studies. J Nutr Health Aging. 2000;4(4):202-7. 34. Tiemeier H et al. Plasma fatty acid composition and depression are associated in the elderly: the Rotterdam Study. Am J Clin Nutr. 2003;78(1):40-6.

Johnson EJ et al. Potential role of dietary n-3 fatty acids in the prevention of dementia and macular degeneration. Am J Clin Nutr. 2006;83(6Sl):1494S-1498S.

Parker G et al. Omega-3 fatty acids and mood disorders. Am J Psychiatry. 2006;163(6):969-78.
Morris MC et al. Consumption of fi sh and n-3 fatty acids and risk of incident Alzheimer disease. Arch Neurol. 2003;60(7):940-6.

Calon F et al. Docosahexaenoic acid protects from dendritic pathology in an Alzheimer’s disease mouse model. Neuron. 2004;43(5):633-45.

SanGiovanni JP et al. The role of omega- 3 long-chain polyunsaturated fatty acids in health and disease of the retina. Prog Retin Eye Res. 2005;24(1):87-138.

Watkins BA et al. Nutraceutical fatty acids as biochemical and molecular modulators of skeletal biology. J Am Coll Nutr. 2001;20(5S):410S-416S.

Weiss LA et al. Ratio of n-6 to n-3 fatty acids and bone mineral density in older adults: the Rancho Bernardo Study. Am J Clin Nutr. 2005;81(4):934-8. 42. Calder PC. Polyunsaturated fatty acids and cytokine profiles: a clue to the changing prevalence of atopy? Clin Exp Allergy. 2003;33(4):412-5.

Kull I et al. Fish consumption during the fi rst year of life and development of allergic diseases during childhood. Allergy. 2006;61(8):1009-15.

Carpentier YA et al. n-3 fatty acids and the metabolic syndrome. Am J Clin Nutr. 2006;83(6S1):1499S-1504S.

Referenties groenlipmossel

Meting van pijnverlichting na toediening van het lipidencomplex PCSO-524™ (Perna canaliculus) in vergelijking met visolie voor de behandeling van patiënten met osteoartritis van knie- en/of heupgewrichten
Jacek Szechinski, Marek Zawadzki.Kliniek voor Reumatologie en Interne Geneeskunde, Academisch Ziekenhuis, Wroclaw, Polen. Reumatologia 2011; 49/4: 244-252.

McPhee S, Hodges LD, Wright PF, et al. Anti-cyclooxygenase effects of lipid extracts from the New Zealand green-lipped mussel, Perna canaliculus. Comp Biochem Physiol B Biochem Mol Biol 2007; 146: 346-356.

Lau CS, Chiu PKY, Chu EMY, et al. Treatment of knee osteoarthritis with Lyprinol®, lipid extract of the green-lipped mussel – a double-blind placebo-controlled study. Progress Nutr 2004; 6: 17-31.