Het effect van ultrabewerkt voedsel op de hersengezondheid
Het eten van meer ultrabewerkt voedsel (UPF) houdt verband met een slechtere concentratie en een trager denkproces, zelfs bij mensen met een verder gezond voedingspatroon. Dit blijkt uit een onderzoek onder meer dan 2100 volwassenen. [1]
Een nieuwe studie suggereert dat het eten van meer ultrabewerkt voedsel (UPF) het moeilijker kan maken om geconcentreerd te blijven en ook kan bijdragen aan factoren die verband houden met dementie. Dit geldt zelfs bij mensen die verder een gezond dieet volgen.
De deelnemers aan dit onderzoek waren 40 tot 70 jaar oud. Deze leeftijdsfase omvat een kritieke periode voor de opeenstapeling van risico’s op middelbare leeftijd zoals obesitas en hoge bloeddruk en het ontstaan van vroege neurodegeneratieve veranderingen. Deze risico’s kunnen beïnvloed worden door voeding en levensstijl, die de hersengezondheid op lange termijn kunnen bevorderen.
Voeding kan hersenstructuren significant beïnvloeden
De consumptie van UPF wordt in verband gebracht met een groot aantal negatieve gezondheidsgevolgen, zoals hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en obesitas. De laatste tijd zijn er echter ook zorgen ontstaan over de mogelijke impact van UPF op de hersengezondheid.
Er is namelijk toenemend bewijs dat sterk bewerkt voedsel verband houdt met een slechtere hersengezondheid.
Een hogere consumptie van UPF gaat daarnaast vaak gepaard met een lagere inname van voedingsmiddelen die de cognitieve gezondheid ondersteunen.
Neuro-imaging-studies hebben aangetoond dat voeding de hersenstructuren significant kan beïnvloeden. Westerse diëten worden onder andere in verband gebracht met een kleiner hippocampusvolume. Dit hersengebied speelt een belangrijke rol bij het geheugen en ruimtelijke oriëntatie.
UPF kan daarnaast nadelige effecten hebben op de hersengezondheid via de darm-hersen-as.
Verstoorde werking darm-hersen-as
Bewijs uit dierstudies suggereert dat ingrediënten die vaak in UPF voorkomen, zoals emulgatoren, conserveermiddelen en kleurstoffen, evenals verbindingen die het resultaat zijn van voedselverwerking, zoals acrylamide, de darmmicrobiota verstoren, wat leidt tot een vermindering van de productie van korteketen vetzuren, een verhoogde darmpermeabiliteit en aanhoudende ontsteking.
Deze veranderingen in het darmmilieu kunnen de neurotransmissie belemmeren, microglia-activatie veroorzaken die neuro-inflammatie teweegbrengt en neuronale sterfte veroorzaken. Het is mogelijk dat een of meer van deze verbanden tussen UPF en hersengezondheid ten grondslag liggen aan deze bevindingen.
Aandacht
Hoewel de studie geen direct verband aantoonde tussen UPF en geheugenverlies, merken de onderzoekers op dat aandacht een fundamentele cognitieve functie is. Het speelt een cruciale rol bij leren, probleemoplossing, geheugenvorming en vele andere mentale taken. Omdat aandacht de basis vormt voor veel verschillende aspecten van het denken, is het aannemelijk dat vroege verstoringen in de aandacht voorafgaan aan bredere cognitieve stoornissen.
Ook met mediterraan dieet verminderde concentratie
Een opvallende uitkomst van het onderzoek was dat de negatieve effecten op de concentratie zelfs optraden bij deelnemers die over het algemeen een gezond mediterraan dieet volgden. Volgens de onderzoekers suggereert dit dat de mate van bewerking zelf een belangrijke rol kan spelen.
Dementierisico bij sterk bewerkt voedsel
De onderzoekers ontdekten ook dat een hogere consumptie van UPF geassocieerd is met verhoogde risicofactoren voor dementie.
Elke toename van 10 procent in UPF gaat al gepaard met meetbare afnames in concentratievermogen en mentale verwerkingssnelheid en kan daarom het risico op dementie verhogen.
Dit verhoogde risico ontstaat al wanneer men 150 gram UPF (bijvoorbeeld een standaard zakje chips), meer gaat consumeren.
UPF wordt ook in verband gebracht met een verhoogd risico op chronische ziekten zoals diabetes, hypertensie, obesitas en een hoog LDL-cholesterolgehalte, wat belangrijke factoren zijn die bijdragen aan het risico op dementie en samen verantwoordelijk zijn voor ongeveer 12% van alle dementiegevallen wereldwijd.
Waardoor kan voedselbewerking leiden tot negatieve neurocognitieve gevolgen?
Ultrabewerkt voedsel omvat producten zoals frisdranken, verpakte zoute snacks en kant-en-klaarmaaltijden. In tegenstelling tot verse of minimaal bewerkte voedingsmiddelen ondergaan deze producten een uitgebreid industrieel bewerkingsproces.
Dat vernietigt vaak de natuurlijke structuur van voedsel, vermindert de hoeveelheid volwaardige voedingsstoffen (bijv. fytochemicaliën, vitaminen en mineralen) en introduceert potentieel schadelijke stoffen zoals bisfenolen, ftalaten of tijdens de verwerking vrijgekomen verbindingen zoals acrylamide. Dit kan metabole verstoring, veranderingen in het darmmicrobioom, overeten en ontstekingen veroorzaken.
Mensen die de hoogste hoeveelheden ultrabewerkte voedingsmiddelen consumeren, hebben aanzienlijk hogere niveaus van hooggevoelig C-reactief eiwit, een belangrijke indicator van ontsteking en een sterke voorspeller van hart- en vaatziekten.
Mentale problemen
Een onderzoek [2] onder 10.359 volwassenen van 18 jaar en ouder toonde aan dat degenen die het meeste UPF consumeerden in vergelijking met degenen die het minste consumeerden, een statistisch significante toename hadden van negatieve mentale gezondheidssymptomen zoals milde depressie, ‘mentaal ongezonde dagen’ en ‘angstige dagen’.
De rol van psychologie bij UPF
Men eet niet alleen om de honger te stillen, maar ook voor troost, verbinding en plezier. Het aanreiken van alternatieve manieren om dat te bereiken, kan de afhankelijkheid van voedsel van lage kwaliteit verminderen. Psychologie speelt bij het eten van UPF dus ook een rol.
Het kan helpen als mensen begrijpen wat eten bevredigend voor hen maakt, hoe trek in voedsel ontstaat en hoe ze hun persoonlijke signalen voor overeten kunnen herkennen.
Mensen eten op basis van hoe iets smaakt, hoe het hen laat voelen en hoe het past bij hun gezonde, sociale of emotionele doelen. Om eetgedrag te beïnvloeden is meer nodig dan het vermelden van een Nutriscore op UPF.
Lees ook:
Sterk bewerkt voedsel leidt tot toename welvaartsziekten.
Sterk bewerkt voedsel kan tot kleinere embryo leiden.
Incontinent door eten van sterk bewerkt voedsel.
Bronnen
1. Barbara R. Cardoso, Euridice Martinez Steele, Barbara Brayner, Xinyi Yuan, Lisa Bransby, Hannah Cummins, Yen Ying Lim, Priscila Machado. Ultra‐processed food intake, cognitive function, and dementia risk: A cross‐sectional study of middle‐aged and older Australian adults. Alzheimer\’s, 2026; 18 (2) DOI: 10.1002/dad2.70335 .
2. Eric M Hecht, Anna Rabil, Euridice Martinez Steele, Gary A Abrams, Deanna Ware, David C Landy, Charles H Hennekens. Cross-sectional examination of ultra-processed food consumption and adverse mental health symptoms. Public Health Nutrition, 2022; 1 DOI: 10.1017/S1368980022001586 .
3.Pourmotabbed A, Sepide T, Sanaz M, et al. The association of ultra-processed food intake with neurodegenerative disorders: a systematic review and dose-response meta-analysis of large-scale cohorts. Nutr Neurosci. 2025; 28(1): 73-86; https://doi.org/10.1080/1028415X.2024.2351320 .
4. Henney AE, Gillespie CS, Alam U, Hydes TJ, Mackay CE, Cuthbertson DJ. High intake of ultra-processed food is associated with dementia in adults: a systematic review and meta-analysis of observational studies. J Neurol. 2024; 271(1): 198-210; https://doi.org/10.1007/s00415-023-12033-1 .
5. Gomes Gonçalves N, Vidal Ferreira N, Khandpur N, et al. Association between consumption of ultraprocessed foods and cognitive decline. JAMA Neurol. 2023; 80(2): 142-50; https://doi.org/10.1001/jamaneurol.2022.4397 .
6. Cardoso BR, Machado P, Steele EM. Association between ultra-processed food consumption and cognitive performance in US older adults: a cross-sectional analysis of the NHANES 2011-2014. Eur J Nutr. 2022; 61(8): 3975-85; https://doi.org/10.1007/s00394-022-02911-1.
7. Martínez Steele E, Khandpur N, Costa Louzada da ML, Monteiro CA. Association between dietary contribution of ultra-processed foods and urinary concentrations of phthalates and bisphenol in a nationally representative sample of the US population aged 6 years and older. PLoS One. 2020; 15(7):e0236738; https://doi.org/10.1371/journal.pone.0236738 .
8. Martínez Steele E, Buckley JP, Monteiro CA. Ultra-processed food consumption and exposure to acrylamide in a nationally representative sample of the US population aged 6 years and older. Prev Med. 2023; 174:107598; https://doi.org/10.1016/j.ypmed.2023.107598 .
9. Levit A, Hachinski V, Whitehead SN. Neurovascular unit dysregulation, white matter disease, and executive dysfunction: the shared triad of vascular cognitive impairment and Alzheimer disease. GeroScience. 2020; 42(2): 445-65; https://doi.org/10.1007/s11357-020-00164-6 .
10. Sapkota S, Maillard P, Stickel AM, Tarraf W, González KA, Ivanovic V, et al. Multimodal Associations of Modifiable Risk Factors on White Matter Injury: The SOL-INCA-MRI Study (HCHS/SOL). Stroke. 2025; 56(5): 1138-48; https://doi.org/10.1161/STROKEAHA.124.049904 .
11. Jacka FN, Cherbuin N, Anstey KJ, Sachdev P, Butterworth P. Western diet is associated with a smaller hippocampus: a longitudinal investigation. BMC Medicine. 2015; 13(1): 215; https://doi.org/10.1186/s12916-015-0461-x .
12. Song Z, Song R, Liu Y, Wu Z, Zhang X. Effects of ultra-processed foods on the microbiota-gut-brain axis: The bread-and-butter issue. Food Res Int. 2023; 167:112730; https://doi.org/10.1016/j.foodres.2023.112730 .
13. Cai C, Song Z, Xu X, Yang X, Wei S, Chen F, et al. The neurotoxicity of acrylamide in ultra-processed foods: interventions of polysaccharides through the microbiota-gut-brain axis. Food Funct. 2025; 16(1): 10-23; https://doi.org/10.1039/D4FO03002H .
14. Loh JS, Mak WQ, Tan LKS, et al. Microbiota-gut-brain axis and its therapeutic applications in neurodegenerative diseases. Signal Transduct Target Ther. 2024; 9(1): 37; https://doi.org/10.1038/s41392-024-01743-1 .
15.Sharma K, Davis T, Coulthard E. Enhancing attention in neurodegenerative diseases: current therapies and future directions. Transl Neurosci. 2016; 7(1): 98-109; https://doi.org/10.1515/tnsci-2016-0016 .
16. Manuel AL, Foxe D, Bradshaw N, et al. Sustained attention failures on a 3-min reaction time task is a sensitive marker of dementia. J Neurol. 2019; 266(6): 1323-31; https://doi.org/10.1007/s00415-019-09261-9?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate.net%26utm_medium%3Darticle .
17.The Conversation. “Why ultra-processed foods aren’t the real villain behind overeating.” ScienceDaily, 5 October 2025. www.sciencedaily.com/releases/2025/10/251005085625.htm .
Nutriënten die beschermen tegen Acrylamide
Quercetine beschermt tegen toxiciteit van acrylamide en neurotoxiciteit van PCB’s (polychloorbifenylen).[1-2]
Bronnen Quercitine: appels, bessen, bramen, uien, knoflook, venkel, koolsoorten, kappertjes, sperziebonen, noten, citrusvruchten en tomaten.
1. Uthra C et al. Therapeutic potential of quercetin against acrylamide induced toxicity in rats. Biomed Pharmacother. 2017;86:705-714. 212.
2. Selvakumar K et al. Polychlorinated biphenyls-induced oxidative stress on rat hippocampus: a neuroprotective role of quercetin. ScientificWorldJournal. 2012;2012:980314.
N-acetyl-L-cysteïne(NAC) beschermt tegen (neuro)toxiciteit van smaakversterker MSG (monosodiumglutamaat, ve-tsin), kunstmatige zoetstof aspartaam en acrylamide in voeding. [1]
Bronnen: het semi-essentiële aminozuur cysteïne is aanwezig in eiwitrijke voedingsmiddelen, waaronder zuivel, vlees en gevogelte. NAC komt niet in voeding voor en is alleen beschikbaar in supplementvorm.
1. Mokhtar V et al. A Review on Various Uses of N-Acetyl Cysteïne. Cell J. 2016 Dec 21;19(1):11–17. doi: 10.22074/cellj.2016.4872. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5241507/
Mariadistel. Studies laten zien dat mariadistelextract beschermt tegen toxiciteit van cisplatine (nieren), carboplatine (nieren), vancomycine (nieren), gentamycine (nieren), acrylamide (hersenen), aspartaam (hersenen), cadmium (testes), paraquat (lever, longen), cyclofosfamide (hart) en anthracyclines zoals doxorubicine (hart).
Panax ginseng. Dierstudies suggereren dat ginseng beschermt tegen toxiciteit van cadmium (lever), alcohol (lever), acrylamide (zenuwstelsel), cisplatine (nieren), chroom (testikels), corticosteroïden (botten) en aflatoxine (lever).
Protective role of Panax ginseng extract standardized with ginsenoside Rg3 against acrylamide-induced neurotoxicity in rats. J appl Toxicol. 2006 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16389659/
UPDATE SEPTEMBER 2026
Hogere UPF-inname gekoppeld aan prostaatkanker
Recent onderzoek suggereert dat mannen die meer UPF(ultrabewerkt voedsel) consumeren een verhoogd risico lopen op het ontwikkelen van prostaatkanker. In de VS is prostaatkanker de meest voorkomende vorm van kanker bij mannen en staat het, na longkanker, op de tweede plaats als doodsoorzaak door kanker onder mannen.
De studie analyseerde representatieve gegevens van ruim 17.000 Amerikaanse mannen van 18 jaar en ouder die tussen 2003 en 2023 deelnamen aan de National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES).
De deelnemers werden verdeeld in vier groepen, variërend van degenen die minder dan ongeveer 20% van hun calorieën uit UPF haalden tot degenen die daar meer dan 44% uit haalden.
Risico op prostaatkanker door UPF stijgt met ongeveer 30%
Vergeleken met mannen in de groep met de laagste UPF-consumptie, hadden mannen in de drie groepen met een hogere inname een 29% hoger risico op prostaatkanker. Mannen in de twee groepen met de hoogste consumptie hadden een 30% hoger risico. Het verband bleef statistisch significant, nadat onderzoekers hadden gecorrigeerd voor leeftijd, ras en etniciteit, roken en armoede. Na deze correcties varieerde het verhoogde risico van 24% tot 31%.
Verband tussen UPF en allerlei aandoeningen
Eerder onderzoek heeft een verband aangetoond tussen een hogere consumptie van UPF en een verhoogd risico op overgewicht en obesitas, stofwisselingsziekten, ontstekingsmarkers, hart- en vaatziekten, met name hartaanvallen en beroertes, en vroegtijdig overlijden.
Wetenschappers hebben verschillende manieren geopperd waarop deze voedingsmiddelen mogelijk kunnen bijdragen aan kanker, waaronder verstoringen van de stofwisseling, verhoogde ontsteking en oxidatieve stress, en veranderingen in het darmmicrobioom.
Groot gezondheidsprobleem
Prostaatkanker is een groot gezondheidsprobleem, zowel in de Verenigde Staten als wereldwijd. De American Cancer Society schat dat in 2026 meer dan 333.000 mannen in de VS de diagnose prostaatkanker zullen krijgen en dat meer dan 36.000 mannen (meer dan 10%) aan de ziekte zullen overlijden.
De auteurs van de studie vergelijken de situatie met tabak en merken op dat het bewijs over de gevaren van sigaretten zich halverwege de vorige eeuw begon op te stapelen, maar dat het nog decennia duurde, voordat het algehele bewijs leidde tot beleid gericht op het terugdringen van roken.
Sigarettenfabrikanten aan de bron van ultrabewerkt voedsel?
Een studie van UC San Francisco
How Big Tobacco Helped Shape the Design of Ultra-Processed Food; Victoria Collivers; UCSF; Research, June 3, 2026; onthult hoe de sigarettenfabrikant Philip Morris Companies Inc. (PMC) zijn kennis (onderzoek naar sigaretten, smaakontwikkeling en gedragswetenschappen) gebruikte om hun ultrabewerkte voedingsmiddelen (UPF) te ontwerpen, en de verspreiding ervan te stimuleren en te bevorderen.
Dit heeft bijgedragen aan epidemieën van obesitas bij kinderen en stofwisselingsziekten zoals diabetes type 2 en leververvetting.
Waarom investeerde de tabaksindustrie in levensmiddelenbedrijven?
De tabakstak genereerde nog steeds meer geld dan het bedrijf kon herinvesteren, terwijl de groeivooruitzichten en de juridische risico’s ten aanzien van tabaksproducten verslechterden. Voeding bood een andere manier om het geld te investeren, verder weg van de rechtszalen. Hun concurrent R.J. Reynolds speelde parallel hetzelfde spel als Philip Morris.
Een belangrijke reden waarom PMC uitbreidde naar de voedingsindustrie was om de inkomsten te verhogen door de overdracht van technologieën en vaardigheden tussen de Research &Development (R&D)-afdelingen voor tabak, voeding en alcohol.
Gedeelde R&D-middelen omvatten onder andere chemische additieven, verwerkings- en verpakkingstechnologieën, onderzoekspartnerschappen en toeleveringsketens.
Voedingsstofcombinaties leiden tot overeten
In 2023 vergeleek de Universiteit van Kansas 105 voedingsproducten van tabaksfabrikanten met 587 producten van niet-tabaksfabrikanten, over de periode 1988 tot 2001. Voedingsproducten van tabaksfabrikanten bleken 29% vaker een te hoge vet- en natriumwaarde te hebben, en 80% vaker een te hoge koolhydraat- en natriumwaarde. Dit zijn voedingsstofcombinaties die in verband worden gebracht met overeten.
“Ze gebruikten de wetenschap achter sigaretten om deze voedingsproducten te ontwerpen”, aldus de auteur van het artikel, Laura Schmidt, PhD, hoogleraar geneeskunde en lid van het Philip R. Lee Institute for Health Policy Studies aan de UCSF. “Wetenschappelijk onderzoek naar hoe de hersenen smaken verwerken en wat consumenten op het diepste niveau motiveert, werd gebruikt om UPF te ontwerpen. Sterker nog, het zijn de verwerkingsmethoden en de toegevoegde smaakstoffen die UPF onderscheiden van minimaal bewerkt voedsel. En dat is technologie die ook in sigaretten wordt gebruikt.”
Samenstelling UPF geheimgehouden
Wetenschappers, beleidsmakers en ouders hebben informatie nodig over hoe UPF wordt ontworpen en samengesteld om beter te begrijpen waarom deze producten overmatig worden gegeten en tot gewichtstoename leiden, en om passende maatregelen te kunnen nemen. Deze informatie wordt echter vaak geheimgehouden door fabrikanten van UPF, omdat het als intellectueel eigendom wordt beschouwd.
Marijke Verstege
