Een jonger brein door behulpzaam te zijn

Een paar uur per week besteden aan het helpen van anderen kan veroudering van de hersenen met wel drie tot acht jaar vertragen. Onderzoekers ontdekten dat zowel vrijwilligerswerk via een organisatie als het helpen van bijvoorbeeld buren of familieleden, verband hielden met een merkbaar langzamere cognitieve achteruitgang op de lange termijn. [1]

De ‘werkelijke leeftijd’ van je hersenen kan drastisch veranderen als je sociaal actief blijft. Het hebben van een sterke sociale omgeving (bijvoorbeeld door het doen van vrijwilligerswerk) kan ertoe leiden dat iemands hersenen tot wel acht jaar jonger zijn dan verwacht.

Dit bleek uit een onderzoek [2] waarin vrijwilligerswerk in verband werd gebracht met een verminderde biologische leeftijdsversnelling bij oudere volwassenen. De resultaten van het onderzoek leveren voorlopig bewijs dat vrijwilligerswerk gezondheidsvoordelen kan bieden door een langzamere biologische veroudering.

De cognitieve voordelen die door deze activiteit ontstaan worden in de loop van der tijd steeds groter en kunnen al met een geringe tijdsinvestering, 2-4 uur per week, worden verkregen. Vrijwilligerswerk leidt tot positieve gevoelens, optimisme en een doel in het leven.

Chronische pijn en hersenleeftijd

Een hogere mate van chronische pijn blijkt over het algemeen samen te hangen met een hogere hersenleeftijd. Een prospectieve observationele cohortstudie [3] met 197 deelnemers (45-85 jaar oud) toonde echter aan dat bij participanten die meer psychosociale beschermende factoren hadden, de hersenen meer dan drie jaar jonger waren dan bij deelnemers die dat minder hadden. Deze factoren kunnen dus neurobiologische veroudering tegengaan en de hersenen beschermen tegen chronische pijn.

Dit komt doordat hersengebieden die direct betrokken zijn bij chronische pijn, namelijk niet alleen een rol spelen bij de pijnverwerking, maar ook bij veel verschillende cognitieve en gevoelsmatige processen die ook een rol spelen wanneer je sociaal actief bent, bijvoorbeeld door vrijwilligerswerk. Je maakt dan immers deel uit van een netwerk en dat is een sterke psychosociale beschermende factor.

Wat is het verschil tussen de biologische of epigenetische leeftijd en de chronologische leeftijd?

De chronologische leeftijd is het aantal jaren dat sinds je geboorte is verstreken. De biologische of epigenetische leeftijd is een weerspiegeling van de chronologische leeftijd in combinatie met factoren zoals genetica, levensstijl en dieet. Dit betekent dat twee mensen met dezelfde chronologische leeftijd een heel verschillende biologische leeftijd kunnen hebben, afhankelijk van hun leefgewoontes en genetische aanleg. Veroudering is dus niet alleen een kwestie van het verstrijken van tijd, maar wordt ook beïnvloed door de manier waarop we leven.

Hoe wordt de biologische leeftijd bepaald?

De biologische leeftijd wordt bepaald door de analyse van biomarkers zoals bloedsuiker, cholesterolwaarde, ontstekingsmarkers, en telomeerlengte (beschermende uiteinden van chromosomen die onze DNA beschermen tijdens celdeling en met de leeftijd korter worden).
Er wordt ook gebruik gemaakt van epigenetische klokken. Een epigenetische klok is een analytische methode die wordt gebruikt als biomarker voor veroudering om de biologische leeftijd te schatten. De methode is gebaseerd op leeftijdsgerelateerde veranderingen in het DNA die in de loop van de tijd optreden en de expressie van genen reguleren.

Om de snelheid van veroudering op cellulair en fysiologisch niveau te beoordelen wordt de voorkeur gegeven aan de biologische leeftijd boven de chronologische leeftijd, omdat die laatste een betere voorspeller van functionele capaciteiten en gezondheidsuitkomsten is.
Het verschil tussen de chronologische en biologische leeftijd staat bekend als de hersenleeftijdskloof.

Waardoor leidt sociaal contact tot fittere hersenen?

Een mogelijke verklaring voor de aangroei en de versterking van hersencelverbindingen is dat je bij sociaal contact veel hogere (executieve) hersenfuncties gebruikt zoals plannen, beslissingen nemen, je geheugen gebruiken en empathie tonen, wat allemaal concentratie en aandacht vraagt.

Door sociaal contact gaan je hersencellen nieuwe verbindingen met elkaar aan en worden de verbindingen die er al waren versterkt. Hierdoor kunnen hersencellen en hersengebieden sneller en beter met elkaar communiceren.
In de hippocampus (de plek waar lange-termijnherinneringen worden opgeslagen) worden door sociaal contact zelfs volledig nieuwe cellen aangemaakt.

Cognitieve verbetering al na 10 minuten sociale interactie

Uit Amerikaans onderzoek [4] is gebleken dat kortdurende sociale interactie van slechts 10 minuten de intellectuele prestaties van deelnemers evenveel verbeterden als het gedurende dezelfde tijd uitvoeren van zogenaamde ‘intellectuele’ activiteiten.
Te weinig sociale interactie leidt er daarentegen toe dat je brein kan krimpen en het verhoogt de kans op dementie.

Je leefstijl beïnvloedt je denkvermogen

Steeds meer onderzoek laat zien dat leefstijl effect heeft op het denkvermogen. Sommige van deze leefstijlfactoren kun je zelf beïnvloeden door aanpassingen in je leefstijl. Uit onderzoek blijkt dat een combinatie van goed slapen, lichaamsbeweging, een gezond dieet, een goede hart- en vaatgezondheid, voldoende ontspanning en geheugentraining, maar ook sociaal actief blijven het denkvermogen van ouderen verbetert.

Helpen: goed voor de ander èn voor jezelf!

Marijke Verstege

Deelnemen aan lichaamsbeweging en deelnemen aan sociaal zinvolle activiteiten

In het licht van de groeiende last voor de volksgezondheid door de ziekte van Alzheimer en andere gerelateerde dementieën (ADRD), is een verscheidenheid aan interventies voorgesteld die gericht zijn op aanpasbare risicofactoren (bijvoorbeeld hypertensie, diabetes, depressie, roken en luchtvervuiling) om de cognitieve functie te bevorderen en cognitieve achteruitgang op latere leeftijd te beperken.

Een recente beoordeling biedt groeiende ondersteuning voor de effectiviteit van deze interventies bij het verminderen van het risico op dementie, hoewel de effectgroottes variëren en de bewijsbasis sterker blijft voor sommige risicofactoren dan andere (Livingston et al., 2024). Tegen deze achtergrond is er steeds meer interesse in aanpasbare levensstijlfactoren – zoals het handhaven van een gezond dieet, het deelnemen aan lichaamsbeweging en deelnemen aan sociaal zinvolle activiteiten – die ook worden geassocieerd met betere cognitieve resultaten (Kivipelto et al., 2020). Dit groeiende aantal onderzoeken suggereert hoe individuen hun tijd besteden, kan de cognitieve gezondheid aanzienlijk beïnvloeden en inzichten bieden in strategieën voor effectieve interventies.

Onder de leefstijlfactoren die steeds meer aandacht krijgen, zijn sociale activiteiten die gericht zijn op het verminderen van sociaal isolement (Wang et al., 2023). Met name het vergroten van prosociale betrokkenheid via het helpen van anderen, zoals door middel van formeel vrijwilligerswerk en informele hulp, heeft veel wetenschappelijke aandacht gekregen als kandidaat voor een innovatieve en kosteneffectieve interventie voor de volksgezondheid voor het bevorderen van de cognitieve functie (Anderson et al., 2014).
Sae Hwang Han, Jeffrey A. Burr, Shiyang Zhang. Helping behaviors and cognitive function in later life: The impact of dynamic role transitions and dose changes. Social Science, 2025; 383: 118465 https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277953625007968?via%3Dihub

Telomeer zelftest

Komt mijn chronologische leeftijd overeen met mijn werkelijke biologische leeftijd? De Telomeer Test voor thuis geeft een concreet antwoord op deze vraag. Bij deze zelftest wordt de lengte van de telomeren gemeten; een specifieke biomarker in het bloed die inzicht geeft in de delingscapaciteit van lichaamscellen en daarmee ook de biologische leeftijd kan bepalen.

Wanneer is de Telomeer test zinvol voor mij?
Een Telomeer test is de moeite waard voor iedereen die zekerheid wil hebben over zijn biologische leeftijd. Deze wordt bepaald door een verscheidenheid aan factoren waarbij genetische aspecten slechts ongeveer 20% van invloed zijn. Bovendien is de stabiliteit van onze DNA cruciaal die in onze cellen samen met eiwitten tot chromosomen wordt gebundeld. Ze bevatten aan hun uiteinden specifieke beschermstructuren de telomeren.

De lengte van de telomeren is een indicator voor het bepalen van de biologische leeftijd en kan worden beïnvloed door onze levensstijl. Met name ongezonde alledaagse gewoonten zoals overmatig roken en alcoholgebruik, gebrek aan lichaamsbeweging en een onevenwichtige voeding zijn cruciaal. Deze factoren kunnen de afbraak van telomeren in onze cellen versnellen en daarmee veroudering van de cellen bevorderen. Een gezonde levensstijl kan daarentegen het verouderingsproces positief beïnvloeden. Daarom kan het kennen van je biologische leeftijd dienen als stimulans voor een gezondere levensstijl.

De Telomeer zelftest is hier te bestellen.