skip to Main Content
Kenniscentrum - sinds 2005 - met ruim 2000 artikelen over gezondheid!BEKIJK ALLE ONDERWERPEN

Zout: minder slecht dan gedacht?

De maximale hoeveelheid zout die men dagelijks zou moeten innemen, is onderwerp van een pittige discussie. Al enkele tientallen jaren wordt geadviseerd minder zout te gebruiken, omdat daardoor de bloeddruk zou dalen. Niet elke onderzoeker is het daar mee eens.

Door minder zout te gebruiken zou men een langer en gezonder leven leiden. De laatste jaren omschrijven onderzoekers echter steeds vaker de zogenoemde J-curve als het gaat om de relatie tussen zoutinname en het risico op hart- en vaatziekten. Dit betekent dat alleen mensen met een hele lage of een hele hoge hoeveelheid natrium in hun bloed hier meer risico op zouden lopen.

Keukenzout belangrijkste bron van natrium

Met zout bedoelen we meestal keukenzout. De scheikundige naam voor keukenzout is natriumchloride (NaCl). 1 gram keukenzout bestaat uit 0,4 gram natrium en 0,6 gram chloride.
Omdat de hoeveelheid natrium minder lijkt dan de hoeveelheid zout, werd vóór 2016 vaak alleen Na vermeld op het etiket. Dit mag niet meer.

Zout: minder slecht dan gedacht?De belangrijkste bron van natrium in de voeding is keukenzout. Naar schatting voegen we zelf ongeveer 20% van de hoeveelheid zout die we binnen krijgen toe aan ons eten. Fabrikanten voegen ongeveer 80% van onze zoutinname toe aan producten zoals brood, hartige snacks en kant-en-klaarmaaltijden. Dit wordt gedaan om bijv. smaak, houdbaarheid of structuur van een product te verbeteren.

Natrium wordt ook aan de voeding toegevoegd in vormen als natriumwaterstofcarbonaat (bakpoeder), mononatriumglutamaat (de smaakmaker vetsin), natriumbezoaat (conserveermiddel) en natriumfosfaten (stabilisator).
Mannen gebruiken ongeveer 8,3 gram zout per dag, vrouwen 6,3 g/dag. De afspraken die de voedingsindustrie heeft gemaakt om minder zout in hun producten te stoppen, zijn volgens het RIVM niet ambitieus genoeg en niet op voldoende producten van toepassing.

Discussie richtlijnen zoutgebruik

De diverse gezondheidsorganisaties zijn het niet erg eens over de maximale aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) zout die men kan innemen, zonder dat dit een grotere kans geeft op hoge bloeddruk en hart – en vaatziekten.
De meeste gezondheidsinstanties in Nederland, waaronder het Voedingscentrum en de Hartstichting, hanteren als richtlijn maximaal 6 gram zout per dag.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) adviseert echter om maximaal 5 gram zout per dag te eten.

Volgens andere deskundigen [1,2] zou de werkelijk veilige bovengrens echter zelfs ruim het dubbele zijn van wat de huidige richtlijnen aangeven, nl. 12,5 gram zout of ruim drie theelepels zout per dag. Ook bij deze dagelijkse zoutinname zou de kans op hoge bloeddruk en hartziekten niet verhogen.

Adequate inname

De aanbevelingen lopen dus nogal uiteen. Behalve de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) bestaat er ook nog de term: adequate inname. Dit is de hoeveelheid die nodig is om de verliezen via o.a. urine en zweet onder normale omstandigheden aan te vullen. Hiervoor is ongeveer 1 tot 3 gram zout nodig.

Zoutgebruik om hartinfarct te voorkomen?

Zout lijkt te helpen een hartinfarct of beroerte te voorkomen. Alleen mensen met een hoge bloeddruk moeten oppassen dat ze niet te veel zout eten, denken onderzoekers van het St. Luke’s Mid America Heart Institute in Kansas [3].
Mensen die een zoutarm (natriumarm) dieet volgen, zouden hierdoor misschien zelfs extra gevaar lopen en hun kans op een hartinfarct of een beroerte verhogen.

Zout: minder slecht dan gedacht?De onderzoekers onderzochten de invloed van zout op de gezondheid van ongeveer 130.000 mensen in 49 landen. Tot hun verbazing concludeerden de onderzoekers, dat iedereen, zelfs mensen met een hoge bloeddruk, baat hebben bij het eten van een dagelijkse portie zout van 3,5 tot 4 gram.

Ook een team van het Albert Einstein College voor Geneeskunde in New York [4] kwam tot deze conclusie. Ze hielden de gezondheid bij van bijna 3000 mensen met milde of matige hypertensie. Degenen met het minste natrium in hun urine hadden vier keer meer kans op een hartinfarct dan degenen met het meeste natrium.

Onderzoekers van de Universiteit van Leuven in België hielden acht jaar lang de gezondheid van meer dan 3600 volwassenen bij. De sterfte door hartziekte was ook volgens dit onderzoek aanzienlijk hoger bij degenen met het minste natrium in hun urine. Ook vonden ze geen verband tussen veel natrium in de urine en een hoge bloeddruk.

Kalium: regelen van de vochtbalans en bloeddruk

Zout: minder slecht dan gedacht?Kalium is een mineraal dat, samen met chloride en natrium, betrokken is bij het regelen van de vochtbalans en bloeddruk in het lichaam. Kalium heeft daarbij een gunstig effect op de bloeddruk omdat het het bloeddrukverhogende effect van natrium tegenwerkt. Daarnaast zorgt kalium er samen met natrium voor dat zenuwprikkels goed geleid worden en spieren zich samentrekken.

Ons eetpatroon is sinds langere tijd drastisch veranderd. Inmiddels is het gebruik van natrium vervijfvoudigd, terwijl het gebruik van kalium met meer dan driekwart is verminderd. Daarmee is de kalium/natrium verhouding veranderd van 16:1 naar 0,7:1.

Uit een onderzoek [5] onder 12 267 volwassenen in de V.S., gepubliceerd in the Journal of the American Medical Association (JAMA) , bleek dat de verhouding tussen natrium en kalium het meest bepalend was voor een hoger risico op hart – en vaatziekten, en niet zozeer alleen een hoger gehalte aan natrium in het lichaam. Kalium zit vooral in groente, fruit, aardappelen, vlees, vis en noten.

Bloeddruk

Het hart pompt het bloed met kracht de slagaders in. Daardoor ontstaat een druk op de bloedvaten. Dit noem je de bloeddruk. Het is niet goed als de druk voortdurend te hoog is. Een hoge bloeddruk is namelijk een risicofactor voor hart- en vaatziekten. Zout verhoogt de bloeddruk.
We hebben zout nodig voor het regelen van onze vochtbalans, maar als we teveel zout gebruiken gaan we vocht vasthouden, waardoor de druk die het bloed op de vaatwand uitoefent, stijgt.

Bloeddrukwaarden

Zout: minder slecht dan gedacht?De bloeddruk kent twee waarden.
Bij elke hartslag varieert de bloeddruk tussen een maximum (systolische) en een minimum (diastolische) druk. Daarnaast varieert het bloeddrukniveau gedurende de dag.

In de loop der jaren is de bovengrens die gehanteerd wordt voor de bloeddrukwaarde, steeds verder gedaald, en wat vroeger als normaal werd beschouwd wordt tegenwoordig als gevaarlijk gezien.
Op dit moment is volgens de Europese richtlijn de bovengrens voor hypertensie 140/90 mmHg (millimeter kwikdruk). In Nederland geldt alleen de bovendruk als criterium om bloeddrukverlagers voor te schrijven.

Onderstaande bloeddrukwaarden (in mmHg) zijn een algemene richtlijn, want ook gewicht, leeftijd, ras, sekse en leefstijl spelen een rol bij het beoordelen van de gezondheid.
Normaal: lager dan 120/80
Prehypertensie: 120-139 bovendruk
Fase 1 hypertensie: 140-159/90-99
Fase 2 hypertensie: 160+/100+
Hypertensieve crisis: 200+/120+

Gevolgen teveel zout

Zout: minder slecht dan gedacht?Als je te veel zout eet, dan plas je het teveel aan natrium samen met het calcium uit. Calcium is nodig voor de opbouw en het onderhoud van je botten en gebit. Zolang je voldoende calcium met de voeding binnenkrijgt zorgt zout eten niet voor problemen met je botten (ontkalking) en gebit.

Te veel zout zal ertoe leiden dat het lichaam meer vocht vasthoudt. Daardoor zit er meer vocht in de bloedvaten, komt er meer druk te staan op de bloedvaten en moet het hart harder werken om het bloed rond te pompen. Dit leidt tot een verhoging van de bloeddruk.

De nieren regelen de hoeveelheid zout in je lichaam. Veel zout eten kan leiden tot nierziekten. Wanneer je veel natrium binnenkrijgt moeten de nieren extra hard werken om dit via de urine uit je lichaam te verwijderen en daardoor kunnen de nieren beschadigen.

Bruistablet

We staan er niet altijd bij stil maar het natriumgehalte in geneesmiddelen kan aanzienlijk zijn, zo blijkt uit een artikel in de British Medical Journal [6].
Natrium is een veelgebruikte hulpstof om de oplosbaarheid van geneesmiddelen te bevorderen. Met name bruistabletten, tabletten die oplossen op de tong en andere makkelijk oplosbare tabletten bevatten vaak aanzienlijke hoeveelheden natrium.

Uit het onderzoek blijkt dat personen die geneesmiddelen gebruiken die natrium bevatten, meer kans op hart- en vaatziekten hebben in vergelijking met personen die geneesmiddelen zonder natrium gebruiken. Ook vitaminen – en mineralenbruistabletten bevatten vaak meer natrium dan dat men denkt en kunnen daardoor een negatief effect hebben op de bloeddruk.

Risicogroepen

Zout: minder slecht dan gedacht?Voor sommige groepen is het belangrijk om niet te veel zout binnen te krijgen. Dit geldt voor:

  • mensen met hoge bloeddruk: het bloeddrukverhogende effect van zout is sterker bij een hoge bloeddruk;
  • mensen met overgewicht: zij hebben al een hoger risico op hoge bloeddruk;
  • ouderen: als je ouder wordt gaat de werking van de nieren achteruit, waardoor ze minder natrium uit het lichaam verwijderen.

Zoutgevoeligheid

Mensen die gevoelig zijn voor natrium hebben mogelijk een hoger risico op het ontwikkelen van een hoge bloeddruk, dan mensen die minder zoutgevoelig zijn. Dat zijn de conclusies uit een onlangs verschenen studie [7].

Het is al langer bekend dat mensen met een grotere gevoeligheid voor natrium vaker een hoge bloeddruk hebben. Uit de studie bleek dat zowel mensen met een hoge gevoeligheid voor zout, als mensen die niet gevoelig zijn voor zout, een 43 procent hoger risico hadden om hoge bloeddruk te ontwikkelen dan de mensen die een matige zoutgevoeligheid hebben.

Volgens de onderzoekers is er sprake van een zogenoemd J-vormig verband tussen zoutgevoeligheid en de bloeddruk. Zowel mensen met een hoge zoutgevoeligheid als niet- zoutgevoelige mensen hebben dus een verhoogd risico op hypertensie.

Zoutgevoeligheid komt voor bij 2 op de 3 mensen met een hoge bloeddruk. Zoutgevoeligheid hangt vaak samen met insulineresistentie, omdat insuline een rol speelt bij de bloeddruk. Ook mensen met het metabool syndroom, diabetes en chronische nierziekten zijn vaak zoutgevoelig. Waardoor zoutgevoeligheid ontstaat, is nog niet bekend.

Zouttekort

Het is belangrijk dat de natriumconcentratie in uw bloed niet te hoog of te laag is.
Een zouttekort, ontstaan doordat men te weinig zout binnenkrijgt via eten, komt zelden voor. Bij een lage zoutinname zorgt het lichaam ervoor dat er zo min mogelijk natrium wordt uitgeplast. Wie erg veel en lang zweet kan wel teveel zout verliezen.

Oorzaken zouttekort

Het zoutgehalte kan te laag zijn door:

  1. een veel te grote waterinname. Er is dan eigenlijk geen zouttekort maar vooral een overschot aan
    water. Bij het drinken van heel veel bier kan dezelfde situatie ontstaan;
  2. Zout: minder slecht dan gedacht?het AntiDiuretisch Hormoon (ADH). Dat wordt ook wel het anti-plashormoon genoemd. Dit regelt
    het vasthouden van water door de nieren. Als men te veel ADH heeft, zal men water vasthouden, waardoor het zoutgehalte in het bloed daalt. Het ADH kan verhoogd zijn bij longziekten, bij verschillende vormen van kanker, bij fysieke hersenziekten of bij gebruik van verschillende medicijnen;
  3. te weinig zout eten in combinatie met het gebruik van plastabletten. Dit komt vooral voor bij hoogbejaarde mensen;
  4. sterk verhoogde glucosewaarden kunnen de natriumconcentratie verlagen, omdat glucose water
    vanuit de weefsels naar de bloedbaan trekt;
  5. ziekten zoals hartfalen, nierziekten, levercirrose, hypothyreoïdie of een tekort van het
    bijnierhormoon cortisol;
  6. medicijnen die zouttekort veroorzaken zoals plastabletten, middelen tegen depressie, epilepsie of psychose, pijnstillers als ibuprofen, diclofenac en naproxen (NSAID’s), sommige medicijnen tegen kanker (vincristine, cyclofosfamide);
  7. ernstige diarree of braken;
  8. heel grote brandwonden.

Klachten zouttekort
Klachten die kunnen optreden bij een zouttekort zijn lusteloosheid, misselijkheid en braken, hoofdpijn, verwardheid of sufheid, en epileptische aanvallen.

Is weinig zout eten gevaarlijk?

Er zijn drie biologische verklaringen waarom het eten van erg weinig zout misschien wel gevaarlijk kan zijn voor onze gezondheid:

  1. Als we te weinig zout binnen krijgen komen er renine (een enzym) en aldosteron (een hormoon)
    vrij, die ervoor zorgen dat de bloeddruk stijgt. Dit verklaart waarom sommige mensen een hoge
    bloeddruk hebben, terwijl ze weinig zout binnenkrijgen.
  2. De nieren regelen de natriumconcentratie in het lichaam. Ze zorgen dat het zout wordt uitgeplast
    of, als dit nodig is, wordt vastgehouden, waardoor de natriumconcentratie daalt. Er is dus geen
    rechtstreeks verband tussen de hoeveelheid zout in uw voeding en de hoeveelheid natrium in uw
    lichaam. Dit verklaart de verschillende reacties op minder zout eten: bij sommige mensen stijgt de
    bloeddruk, bij anderen daalt die juist.
  3. Minder zout eten verhoogt de insulineresistentie, de voorbode van diabetes type 2 en hart- en vaatziekten.

Verschillende soorten zout

De volgende soorten zout zijn verkrijgbaar:

Keuken- of tafelzout. Dit wordt ook wel steenzout genoemd, omdat het uit ondergrondse steenlagen komt. Het zout wordt bewerkt voor gebruik, waardoor er alleen natriumchloride overblijft. Ook worden er anti-klonterstoffen aan toegevoegd. Daarnaast wordt aan vrijwel al het keukenzout in Nederland jodium toegevoegd. Dit is om te voorkomen dat mensen niet alleen via de broodconsumptie afhankelijk zijn van voldoende jodiuminname. Een tekort aan jodium kan leiden tot schildkliervergroting.

Bakkerszout. Dit wordt gebruikt voor het bakken van brood en broodvervangers. Aan dit zout mag in Nederland meer jodium worden toegevoegd dan aan keukenzout.

Zeezout. Zeezout komt daadwerkelijk uit zee of uit zoutwatermeren. Door middel van verdamping blijft het zout over. Er worden geen antiklontermiddelen aan toegevoegd.

Keltisch zeezout. Dit zout komt uit Bretagne, Frankrijk. Het zeewater gaat hier via een kanalenstelsel, waarbij het zout van het ene naar het andere ondiepe bassin wordt geleid. In het laatste bassin wordt het gedroogd en opgeschept. Het gehele proces duurt zo’n twee weken. De samenstelling van de kleibodem heeft een zuiverende werking en zorgt voor de grijze kleur. Behalve natriumchloride bevat het 84 andere mineralen en sporenelementen, maar de hoeveelheden daarvan hebben nauwelijks invloed op de benodigde aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ervan. Er is geen jodium aan toegevoegd.

Himalaya zout. Dit zout wordt geoogst uit oude landmijnen waar het zout terecht is gekomen toen er minder vervuiling in de zee zat. Het Himalayazout is afkomstig uit mijnen in Pakistan. De naam Himalaya slaat op het woord Haliet, wat een ander woord is voor steenzout. Het heeft dus niks met het Himalayagebergte te maken. De roze kleur ontstaat doordat er in het zout een ijzeratoom zit ingebouwd. Voor dit zout geldt m.b.t. de mineralen en sporenelementen, hetzelfde als wat bij Keltisch zout staat vermeld.

Zoutvervangers. Dit zijn zoutmengsels waarin een deel van het natrium is vervangen door kalium en magnesium. Ze smaken iets bitterder dan keukenzout en zijn niet geschikt voor mensen met niet goed functionerende nieren of die bepaalde plaspillen of ontstekingsremmers gebruiken.

Tips om zoutgebruik te verminderen

Zout: minder slecht dan gedacht?Sommige voedingsmiddelen bevatten meer zout dan u wellicht zou verwachten. Zo bevat een plakje cake ongeveer net zoveel zout als een sneetje brood.

  • ga na hoeveel zout u eigenlijk eet;
  • kijk op de verpakking van voedingsmiddelen hoeveel zout er in zit;
  • kies voor verse producten;
  • kies voor smaakmakers zoals verse kruiden en specerijen;
  • laat niet meteen al het zout weg, maar wen stap voor stap aan een minder zoute smaak. Wennen aan een minder zoute smaak duurt gemiddeld 2 tot 4 maanden.

Elektro Magnetische Velden

 

 

Marijke Verstege

 

 

Zout: minder slecht dan gedacht?

Zelftesten: test uw gezondheid aan huis

Bronnen

1. Salt and cardiovascular disease: insufficient evidence to recommend low sodium intake; Martin O’Donnell 1 2 3 , Andrew Mente 2 3 , Michael H Alderman 4 , Adrian J B Brady 5 , Rafael Diaz 6 , Rajeev Gupta 7 , Patricio López-Jaramillo 8 , et al; Eur Heart J . 2020 Sep 14;41(35):3363-3373;
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33011774/ .
2. Sodium intake, life expectancy, and all-cause mortality ; Franz H Messerli 1 2 3 , Louis Hofstetter 1 , Lamprini Syrogiannouli 4 , Emrush Rexhaj 1 , George C M Siontis 1 , Christian Seiler 1 , Sripal Bangalore 5 ; Journal of Hypertension: April 2021 – Volume 39 – Issue – p e29-e30
journals.lww.com/jhypertension/Abstract/2021/04001/SODIUM_INTAKE,_LIFE_EXPECTANCY_AND_ALL_CAUSE.77.aspx .
3. Associations of urinary sodium excretion with cardiovascular events in individuals with and without hypertension: a pooled analysis of data from four studies
Prof Andrew Mente, PhD Prof Martin O’Donnell, PhD Sumathy Rangarajan, MSc Gilles Dagenais, MD Scott Lear, PhD Prof Matthew McQueen, MB et al. ; The Lancet Volume 388, ISSUE 10043, P465-475, July 30, 2016; www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(16)30467-6/fulltext
4. New Study Casts Further Doubt on Risk of Death from Higher Salt Intake; Albert Einstein College of Medicine; May 15, 2008;
einsteinmed.edu/news/releases/197/new-study-casts-further-doubt-on-risk-of-death-from-higher-salt-intake/ .
5. Sodium and Potassium Intake and Mortality Among US AdultsProspective Data From the Third National Health and Nutrition Examination Survey
Quanhe Yang, PhD; Tiebin Liu, MSPH; Elena V. Kuklina, MD, PhD; et al W. Dana Flanders, MD, ScD; Yuling Hong, MD, PhD; Cathleen Gillespie, MS; Man-Huei Chang, MPH; Marta Gwinn, MD; Nicole Dowling, PhD; Muin J. Khoury, MD, PhD; Frank B. Hu, MD, PhD ; Arch Intern Med. 2011;171(13):1183-1191 ; jamanetwork.com/journals/jamainternalmedicine/fullarticle/1106080 .
6. Association between cardiovascular events and sodium-containing effervescent, dispersible, and soluble drugs: nested case-control study ; Jacob George 1 , Waseem Majeed, Isla S Mackenzie, Thomas M Macdonald, Li Wei ; BMJ 2013 Nov 26;347:f6954; www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24284017 .
7. Sodium Sensitivity, Sodium Resistance, and Incidence of Hypertension: A Longitudinal Follow-Up Study of Dietary Sodium Intervention; Jiang He , Jian-Feng Huang , Changwei Li , Jing Chen , Xiangfeng Lu , Ji-Chun Chen , Hua He , Jian-Xin Li , Jie Cao , Chung-Shiuan Chen , Lydia A. Bazzano , Dongsheng Hu , Tanika N. Kelly , Dong-Feng Gu ; Hypertension. 2021;78:155–164 ; www.ahajournals.org/doi/abs/10.1161/HYPERTENSIONAHA.120.16758 .
8. Salt sensitivity and hypertension; Olga Balafa , Rigas G Kalaitzidis ; J Hum Hypertens . 2021 Mar;35(3):184-192; pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32862203/ .
9. Effect of Salt Substitution on Cardiovascular Events and Death; Bruce Neal, M.B., Ch.B., Ph.D., Yangfeng Wu, M.D., Ph.D., Xiangxian Feng, Ph.D., Ruijuan Zhang, M.Sc., Yuhong Zhang, M.Med., et al.; N Engl J Med ; 385:1067-1077 ; ;www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2105675 .
10. Salt sensitivity may increase risk of high blood pressure; Thor Christensen; American Heart Association News April 26, 2021; www.heart.org/en/news/2021/04/26/salt-sensitivity-may-increase-risk-of-high-blood-pressure .
11. A high-salt diet compromises antibacterial neutrophil responses through hormonal perturbation
Katarzyna Jobin Natascha E. Stumpf Sebastian Schwab Melanie Eichleret al.; Science Translational Medicine 25 Mar 2020 Vol 12, Issue 536 ; www.science.org/doi/10.1126/scitranslmed.aay3850 .
12. Estimated population wide benefits and risks in China of lowering sodium through potassium enriched salt substitution: modelling study; Matti Marklund, Gitanjali Singh, Raquel Greer, Frederick Cudhea, Kunihiro Matsushita, et al.; BMJ 2020;369:m824 ; www.bmj.com/content/369/bmj.m824 .
13. Zout eten; www.hartstichting.nl/gezond-leven/gezond-eten/zout-eten .
14. Zout en natrium; www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/zout-en-natrium.aspx .