skip to Main Content
Groot kenniscentrum met meer dan 1000 artikelen over gezondheid!

Voeding voor het collageen-netwerk

De bouwstenen van het lichaam zijn eiwitten. Deze zijn belangrijk voor verschillende soorten weefsels, structuren en botten. Collageen is het meest voorkomende eiwit in het dierenrijk en ongeveer 30% van de eiwitten in het lichaam zijn collageen. Alle losse structuren en weefsel waaruit het lichaam is opgebouwd worden door collageen samengehouden, het zogenaamde collageennetwerk. Dit netwerk maakt van het lichaam een stevig en functioneel geheel.

Zonder het collageennetwerk kunnen we niet staan of bewegen. Het bieden van stevigheid is niet het enige wat collageen doet. Het is ook een multifunctioneel communicatienetwerk dat op elektrische, chemische mechanische en energetische wijzen boodschappen uitwisselt.

Minder collageen bij het ouder worden

water Maxim Protsenko Dreamstime.com

Het natuurlijke vermogen om collageen aan te maken neemt af naarmate de leeftijd toeneemt. Een voorbeeld is de huid en hoe deze verandert in de loop der jaren. Niet alleen het ouder worden, maar ook levensstijlfactoren spelen een rol bij de aanmaak van collageen. Voldoende waterinname en beweging zijn daarbij ook belangrijk. De algemene balans in onze voeding wordt geoptimaliseerd door het eten van collageen.

Traditioneel gebruik van collageen

Vroeger werd het collageen netwerk beter in stand gehouden omdat in de voeding van onze voorouders alle delen van kop tot staart van een dier werden gebruikt. Tegenwoordig eet bijna niemand meer de collageenrijke delen zoals botten, beenmerg, huid of pezen. Het wordt doorgaans, mede door de negatieve berichten over dierlijk vet, vooral beperkt tot mager spiervlees.

De hoge concentraties aan de aminozuren glycine, proline en hydroxyproline maakt collageen uniek. Deze drie aminozuren komen bij een dieetbeperking (vegetarisch, zuivel-, ei- en peulvruchtenvrij), slechts in kleine hoeveelheden voor en daarom kan collageenaanvulling een waardevolle toevoeging zijn.
Er zijn 2 typen collageen: collageen type I en type II, die we hieronder uitgebreider zullen bespreken.

Collageen type 1: eierschaalmembraan

Het vlies aan de binnenzijde (de eierschaalmembraan) van een eierschaal, is een goede bron van collageen type I en bevat daarnaast nog meer waaronder: collageen type V en X, glycosaminoglycanen (hyaluronzuur, glucosamine, chondroïtinesulfaat, dermatansulfaat), elastine en elastinefragmenten (desmosine, isodesmosine), zwavelhoudende aminozuren (cysteïne, methionine) en verbindingen met antimicrobiële en ontstekingsremmende eigenschappen (lysozym, ovotransferrine, ovocleidin, ovocalyxin) [1-4].
In sommige culturen zijn mensen gewend het complete ei als voedsel te eten, inclusief eierschaal en eierschaalmembraan[1]. Eierschaalmembraan is niet geschikt voor mensen met een allergie voor (kippen)ei.

Collageen hydrolysaat

Collageen hydrolysaat is een hoogwaardige bron van pure eiwitten en van het specifiek type I collageen. Het is een goede dagelijkse aanvulling op de voeding en het ondersteunt de collageenrijke delen van het lichaam. Het bevat hoge concentraties glycine, lysine en proline.

Collageen hydrolysaat is een vorm van collageen die met behulp van enzymen is voor-verteerd tot peptiden (kortere aminozuurverbindingen). Hierdoor wordt het gemakkelijker geabsorbeerd. Het verschil met gelatinepoeder is dat collageen hydrolysaat geen gelei vormt als het gemengd wordt met een vloeistof, maar dus vloeibaar blijft.

Het is smaakloos en wordt onder andere gemaakt van rund of duurzaam wildgevangen kabeljauw. Door de afwijkende aminozuurverhoudingen verschilt het van andere eiwitbronnen zoals melkeiwitten, eieren of vis, waardoor collageen hydrolysaat een ander effect heeft op het lichaam.

Gelatine en collageen hydrolysaat zijn grotendeels gelijk omdat ze uit dezelfde aminozuren bestaan en dezelfde herkomst hebben. Er zijn echter een aantal kleine verschillen. Collageen hydrolysaat wordt sneller opgenomen door het lichaam, blijft vloeibaar na het mengen en dient als voeding voor gewrichten, huid en nagels.

De beste keuze van collageen hydrolysaat is niet de vorm uit de bio-industrie, maar van gras gevoerde weiderunderen of wilde kabeljauw. De poeders zijn van hoge kwaliteit en worden onderworpen aan uiteenlopende analyses. De producten zijn na intensieve controle vrij van ziekten, antibiotica, hormonen en bestrijdingsmiddelen. Er is geen vegetarische variant van Collageen hydrolysaat.

Proline wordt in het lichaam door biosynthese aangemaakt uit een ander aminozuur; glutaminezuur. Dit zit in veel voedingsmiddelen maar met name in kaas, kombu(zeewier) en eieren. Belangrijke bronnen van glycine zijn: rund-, varkensvlees, wild, gevogelte, tarwekiemen, pinda’s en zaden. Bronnen van lysine zijn: vlees, gevogelte, vis, eieren, zuivel, peulvruchten, tarwekiemen. Vooral lysine is belangrijk voor de elastine- en collageenaanmaak en bevordert het crosslinken van collageen, hetgeen sterk bindweefsel oplevert[20].

Vegetariërs en veganisten hebben vaak een lysinedeficiëntie, omdat dit aminozuur sterk ondervertegenwoordigd is in bepaalde granen-eiwitten. Lysine is een essentieel aminozuur. Voeding dient daarom voldoende lysine te bevatten om in de dagelijkse behoefte te voorzien; deze is vastgesteld op circa 30-38 mg lysine per kilogram lichaamsgewicht per dag.

Bij een parasitaire infectie neemt de lysinebehoefte naar schatting met 20% toe. Stress verhoogt de lysinebehoefte door toename van het lysineverbruik. Verlaging van de lysinestatus kan (stress geïnduceerde) angst veroorzaken en verstoort mogelijk de serotonine-activiteit.

Lysine versterkt mogelijk de werking van benzodiazepines. Wees dus voorzichtig met lysinesuppletie bij gebruik van benzodiazepines. Vitamine C is nodig bij de omzetting van lysine in hydroxylysine, wat vervolgens wordt ingebouwd in collageen.

Collageen type II: kippenborstbeen

Er zijn meer dan 14 typen collageen; de meeste weefsels en organen bevatten verschillende typen collageen. Meer dan 90% van het collageen in het lichaam is collageen type I. Type I, III, V en XI komen in vrijwel alle soorten bindweefsel voor.

Kraakbeen bevat hoofdzakelijk collageen type II en daarnaast een kleine hoeveelheid collageen type IX, X en XI [8]. Wat de gewrichten betreft is collageen type I belangrijk voor pezen, ligamenten, gewrichtskapsel, synoviale membraan, meniscus, spieren, bloedvaten en botweefsel. Collageen type II is belangrijk voor het kraakbeen.

Aanvulling van ongedenatureerd collageen type II (UC-II, gewonnen uit kippenborstbeen) werkt beter en via een ander werkingsmechanisme dan gehydrolyseerd collageen type II [6,7,11]. De werkzame dosis van UC-II is slechts 40 mg per dag, waarvan ruim 10 mg als ongedenatureerd collageen type II.
De gehydrolyseerd collageen type II wordt aangevuld in doseringen rond 10 gram per dag [5,7,10,12].

Een goede bron voor mens en hond van ongedenatureerd collageen type II is kippenborstbeen (zoals het extract UC-II). Het eierschaalmembraan (het vlies aan de binnenzijde van een eierschaal) is een goede bron van ongedenatureerd collageen type I (zoals het extract ovomet). Ovomet oftewel eierschaalmembraan, is het dunne vliesje wat zichtbaar wordt bij het pellen van een hard gekookt ei.

Osteoartritis: verlies van collageen type II

Osteoartritis uit zich in pijn, zwelling en stijfheid in het gewricht en bewegingsbeperking. Het is de meest voorkomende reumatische aandoening en één van de belangrijkste oorzaken van invaliditeit. In Nederland heeft 1 op de 13 mensen last van osteoartritis, daarvan is 62% ouder dan 65 jaar.

Osteoartritis komt vooral voor in de gewrichten van knie, heup, wervelkolom en handen. Er is sprake van progressief verlies van gewrichtskraakbeen (verlies van collageen type II en proteoglycanen). Daarnaast pathologische veranderingen van het onderliggende (subchondrale) botweefsel (waaronder vorming van osteofyten) en de synoviale membraan (hyperplasie, ontstekingsinfiltraat).

Daarbij kunnen ook gewrichtsbanden en pezen betrokken zijn bij het ziekteproces. U bent ontvankelijker hiervoor door de volgende factoren:

  • Erfelijke aanleg
  • Trauma
  • Sportblessures
  • Zwaar lichamelijk werk
  • (hogere) Leeftijd
  • Verkeerde stand van het gewricht
  • Zwakke ligamenten
  • Meniscus verwijdering
  • Overgewicht
  • Reumatische aandoeningen zoals reumatoïde artritis
  • Belasting van de gewrichten door intensief sporten
  • Een zittende leefstijl

Vitaminen: essentiële co-factor bij collageensynthese

Vitamine C is een essentiële cofactor (van prolylhydroxylase, een ijzerbevattend enzym) bij de collageensynthese en speelt tevens een rol bij de synthese van glycosaminoglycanen [13]. Daarnaast beschermt vitamine C tegen oxidatieve stress-geïnduceerde afbraak van collageen.
Een hoge vitamine A-inname kan de collageensynthese remmen [13] en vitamine D is belangrijk voor de collageensynthese. Een vitamine D-tekort vergroot de collageenafbraak [14].

Het werkingsmechanisme is nog niet volledig opgehelderd, maar collageen type II (Undenatured type II collagen ook wel UC-I)I heeft vermoedelijk een immunomodulerende werking door het aanbieden van intact collageen type II (en andere kraakbeenbestanddelen) aan immuuncellen in de darmwand (GALT, gut-associated lymphoid tissue).

Een lage orale dosis antigeen (in dit geval UC-II) induceert orale tolerantie, een anti-inflammatoire immuunrespons waarbij regulatoire T-lymfocyten (Tregs) een centrale rol spelen [15,17,19]. Wetenschappelijk is er een toenemend bewijs dat orale inname van de juiste (auto)antigenen leidt tot een betere controle van ontstekingsziekten (zoals osteoartritis) en auto-immuunziekten (zoals reumatoïde artritis en juveniele idiopathische artritis)[18,19].

Oligomere Proantho Cyanidines (OPC) beschermen collageenstructuren

De afkorting OPC staat voor Oligomere Proantho Cyanidines. OPC zit voornamelijk in druivenpitten en andere druifproducten zoals de vrucht, bladeren en zaden. Druivenproducten bevatten fenolische verbindingen waaronder oligomere proanthocyanidinen (OPC’s), proanthocyanidinen, flavonolen en polyflavan-3-olen. Proanthocyanidinen zijn verantwoordelijk voor de productie van de rode kleur van de druiven. Zij behoren tot de meest krachtige natuurlijke antioxidanten en zijn breed inzetbaar bij condities met oxidatieve stress. OPC’s versterken de activiteit van vitamine C en vitamine E. OPC’s beschermen collageen- en elastinerijke bindweefselstructuren [21-23].

De flavonoïden dragen ertoe bij dat het collageen zich hersteld en wordt beschermd tegen beschadiging door:

  1. Verlaging van de activiteit van NF-kB en AP-1 zorgt voor daling van de genexpressie van pro-inflammatoire cytokines (waaronder interleukine-1β), leukotriënen en adhesiemoleculen.
  2. De productie van ontstekingsbevorderende eicosanoïden verlaagt door remming van de enzymen PLA2 (fosfolipase A2), 5-LOX (5-lipoxygenase) en COX-2 (cyclo-oxygenase-2).

NF-kB omvat een belangrijke groep induceerbare transcriptiefactoren die de afweer en ontstekingsrespons reguleren. Activering van macrofagen leidt via activering van NF-kB tot de vorming en afgifte van ontstekingsmediatoren, waaronder stikstofmonoxide (NO), PGE2 en cytokines (IL-1bèta, IL-2, IL-6, IL-8, TNF-alfa). Deze ontstekingsmediatoren (en radicalen) activeren op hun beurt NF-kB, wat leidt tot versterking van de ontstekingsreactie en het ontstaan van chronische ontstekingen. OPC remt overproductie van ontstekingsmediatoren, met name NO en PGE2. OPC remt de synthese van NO door ontstekingscellen beter dan aspirine, indomethacine en dexamethason.

MSM (methylsulfonylmethaan)

MSM (methylsulfonylmethaan)is een organische zwavelverbinding die van nature in plant, dier en mens wordt aangetroffen. MSM is vooral populair geworden als pijnstiller en ondersteunend middel bij aandoeningen van het bewegingsapparaat zoals osteoartritis (artrose), (reumatoïde) artritis, (sport)blessures en RSI (repetitive strain injuries), fibromyalgie, tendinitis, bursitis, carpaaltunnelsyndroom en lage rugpijn.

Oxidatieve stress speelt een rol in het ziekteproces van kraakbeendegeneratie. MSM heeft mogelijk mede door daling van de homocysteïnespiegel en vermindering van oxidatieve stress invloed op het ontstekingsproces. MSM heeft vermoedelijk een gunstige invloed op het normale crosslinken van collageen [24].

Kiezelzuur en de 3 B’s: bindweefsel, botweefsel en bouwsteen

Onderzoeken tonen aan dat kiezelzuur essentieel is bij de vorming van bindweefsel. Zo blijkt dat in het menselijk lichaam kiezelzuur o.a. aanwezig is in de glycosaminoglycanen (GAGs). Dit zijn de macromoleculen in het bindweefsel (hyaluronzuur, chondroitine, glucosamine maken hier deel van uit) die samen met vezelachtige eiwitten (collageen, elastine) de stevigheid van het weefsel moeten garanderen.

Hoge concentraties silicium zijn te vinden in bindweefsel en de daarvan afgeleide weefsels, waaronder bot, kraakbeen, pezen, huid, haar, nagels, de aorta, grote bloedvaten, lymfevaten, lever, nieren en longen. Brandnetel heeft een hoog siliciumgehalte. Van de granen zijn gierst en haver het meest kiezelzuurrijk.

Commentaar Natuur Diëtisten Nederland

Oma wist al van de ‘Bone broth secret’ af: zelf getrokken bouillon van botten is een van de beste recepten voor het collageenbehoud. Het grootste voordeel van bottenbouillon is dat het een bron is van biologisch beschikbaar collageen. De precieze samenstelling van de voedingsstoffen is afhankelijk van de botten die u gebruikt en eventueel toegevoegde groenten, kruiden en specerijen.

We horen tegenwoordig veel over calcium, maar veel minder over magnesium en andere mineralen, waaronder fosfor, zwavel, kalium, ijzer, mangaan, zink, koper, kobalt, fluoride en selenium. We hebben het hele scala aan mineralen nodig voor gezond collageen. Bouillon van botten bevat veel verschillende mineralen die ons lichaam gemakkelijk kan opnemen.

Kraakbeen en andere soorten bindweefsel van dieren bevatten glycosaminoglycanen. Dit zijn lange koolhydraatketens die, wanneer ze zich binden aan eiwitten, een netwerk van proteoglycanen vormen. Proteoglycanen ondersteunen, samen met collageen, het bindweefsel.
Bouillon van botten is een goed alternatief voor ongezonde kant-en-klare bouillonblokjes om uw soepen, stoofpotjes en sauzen op smaak te brengen.

Gebruik bij voorkeur biologische collageen- en kraakbeenrijke delen (voor een hoog gehalte aan gelatine), huid (zoals kippenvel voor een kippenbouillon, varkenshuid voor een vleesbouillon of vissenkoppen en -huid voor een visbouillon), schenkel, poten, gewrichten (kippenpoten voor kippenbouillon en koeien- of varkenspoten voor vleesbouillon), nekjes, koppen en staarten (zoals ossenstaart).

Gebruik bij voorkeur gefilterd of bronwater of osmosewater in plaats van kraanwater voor een zo puur en gezond mogelijke bouillon. Groenten die de aanmaak van collageen stimuleren die u op het laatst kunt toevoegen zijn; snijbiet, sperziebonen, spinazie, rode paprika, rode bladsla, tomaten, wortelen, bieten, prei, komkommer, zeewier, groene bladgroenten, uien. Er circuleren diverse bottenbouillon recepten op het internet, dus smaakvariatie is er genoeg.

Referenties
[1] . Ruff KJ et al. Safety evaluation of a natural eggshell membrane-derived product. Food Chem Toxicol. 2012;50:604–611.
[2]. Ruff KJ et al. Eggshell membrane: a possible new natural therapeutic for joint and connective tissue disorders. Results from two open-label human clinical studies. ClinInterv Aging. 2009:4 235-240.
[3] . Kovacs-Nolan J et al. Ovocalyxin-36 is an effector protein modulating the production of proinflammatory mediators. Vet Immunol Immunopathol. 2014;160(1- 2):1-11.
[4]. Zhao YH et al. Characterization of collagen from eggshell membrane. Biotechnology. 2009;8(2):254-258.
[5]. Lopez HL. Nutritional interventions to prevent and treat osteoarthritis. Part II: focus on micronutrients and supportive nutraceuticals. PM R 2012;4:S155-S168.
[6]. Crowley DC et al. Safety and efficacy of undenaturated type II collagen in the treatment of osteoarthritis of the knee: a clinical trial. Int J Med Sci. 2009;6:312-21.
[7]. Lugo JP et al. Efficacy and tolerability of an undenatured type II collagen supplement in modulating knee osteoarthritis symptoms: a multicenter randomized, double- blind, placebo-controlled study. Nutr J. 2016;15:14.
[8]. Berg RA et al. Nutritional aspects of collagen metabolism. Annu Rev Nutr. 1992;12:369-90.
[9]. Bagchi D et al. Effects of orally administered undenaturated type II collagen against arthritic inflammatory diseases: a mechanistic exploration. Int J Clin Pharmacol Res. 2002;22:101-10.
[10]. Lugo JP et al. Undenatured type II collagen (UC-II) for joint support: a randomized, double-blind, placebocontrolled study in healthy volunteers. J Inter Soc Sports Nutr. 2013;10:48-60.
[11]. Tong T et al. Chicken type II collagen induced immune balance of main subtype of helper T cells in mesenteric lymph node lymphocytes in rats with collagen-induced arthritis. Inflamm Res. 2010;59(5):369-77.
[12]. Benito-Ruiz P et al. A randomized controlled trial on the efficacy and safety of a food ingredient, collagen hydrolysate, for improving joint comfort. Int J Food Sci Nutr. 2009;60 Suppl 2:99-113.
[13]. Berg RA et al. Nutritional aspects of collagen metabolism. Annu Rev Nutr. 1992;12:369-90.
[14]. Min SY et al. Antigen-induced, tolerogenic CD11c+,CD11b+ dendritic cells are abundant in Peyer’s patches during the induction of oral tolerance to type II collagen and suppress experimental collagen-induced arthritis. Arthritis Rheum. 2006;54(3):887-98.
[15]. Asnagli H et al. Type 1 regulatory T cells specific for collagen type II as an efficient cell-based therapy in arthritis. Arthritis Res Ther. 2014;22(3):R115.
[16]. Park KS et al. Type II collagen oral tolerance: mechanism and role in collagen-induced arthritis and rheumatoid arthritis. Mod Rheumatol. 2009;19:581-589.
[17]. Broere F et al. Oral or nasal antigen induces regulatory T cells that suppress arthritis and proliferation of arthritogenic T cells in joint draining lymph nodes. J Immunol. 2008;15:899-906.
[18]. Weiner HL et al. Oral tolerance. Immunol Rev. 2011;241(1):241-259.
[19]. Wehrens EJ et al. Treating arthritis by immunomodulation: is there a role for regulatory T cells? Rheumatology (Oxford). 2010;49(9):1632-44.
[20]. L-Lysine. Monograph. Altern Med Rev. 2007;12(2):169-72.
[21] Shi J, Yu J, Pohorly JE et al. Polyphenolics in grape seeds-biochemistry and functionality. J Med Food. 2003;6(4):291-9
[22]B B agchi D, Bagchi M, Stohs SJ et al. Free radicals and grape seed proanthocyanidin extract: importance in human health and disease prevention. Toxicology 2000;148:187–197
Aron PM, Kennedy JA. Flavan-3-ols: Nature, occurrence and biological activity. Mol Nutr Food Res. 2008;52. DOI 10.1002/mnfr.200700137
[23] T T erra X, Valls J, Vitrac X et al. Grape-seed procyanidins act as antiinflammatory agents in endotoxin-stimulated RAW 264.7 macrophages by inhibiting NFkB signaling pathway. J Agric Food Chem. 2007;55(11):4357-65
[24] Yudoh K, Nguyen T, Nakamura H et al. Potential involvement of oxidative stress in cartilage senescence and development of osteoarthritis: oxidative stress induces chondrocyte telomere instability and downregulation of chondrocyte function. Arthritis Res Ther. 2005;7(2):R380-91.