Een persoonlijke oproep van Marijke de Waal Malefijt

Natuurdiëtisten.nl

Gratis Nieuwsbrief

Waardevolle en actuele informatie en tips over voeding en uw gezondheid!

Uw emailadres wordt alleen gebruikt voor toezenden van de nieuwsbrief.

Nieuwsbrief archief

> Naar alle nieuwsberichten

Zeewieren: natuurlijke jodiumbron

14 juni 2017 | ndn | Volgens de World Health Organization (WHO) kampt ongeveer ťťn derde van de wereldbevolking met een jodiumdeficiŽntie. Een jodiumtekort is lastig te herkennen. Behandeling van een jodiumtekort begint met verbeteren van het dieet en het eten van meer natuurlijke bronnen van jodium. Zeewier, zoals kombu (kelp), wakame, nori of mekabu, is een uitstekende en goed opneembare voedingsbron van jodium. Het jodiumgehalte varieert echter bij de verschillende typen zeewier enorm. Steeds meer mensen geven de voorkeur aan de natuurlijke vorm van jodium uit zeewier in plaats van een synthetisch aanvulling.

Het meeste jodium is te vinden in de oceanen, waar het in verschillende vormen voorkomt. In de oceanen zijn zeewier, algen en het zeewater zelf rijk aan jodium evenals anorganische zouten (natrium- en kaliumjodiden), anorganisch jodium en organisch jodide. Jodium in de bodem is doorgaans een anorganisch zout, zoals natriumjodaat (NaIO3) of natriumperjodaat (NaIO4). Jodaat is aan zuurstof gebonden jodium (IO3-). Voor de jodering van keukenzout (NaCl) wordt vaak kaliumjodaat (KIO3) gebruikt.

Jodium is een spoorelement, een mineraal waarvan het lichaam maar erg weinig nodig heeft. Vrijwel alles wat uit de zee komt is een goede bron van jodium: zeegroenten (zeewier, kelp, zeekraal), vis, schaal- en schelpdieren. Jodium zit ook in mindere mate in eieren, avocado’s, olijven, noten, vetten (roomboter, olijfolie, kokosolie, rode palmolie), zuivel (yoghurt, kaas), asperges, spinazie en gejodeerde producten [1,2].
Jodium in de weefselsDe schildklier bevat dertig procent van de totale hoeveelheid jodium en de resterende hoeveelheid zit verspreid in de borst- en speekselklieren, de hersenen, het ruggenmergvocht, het maagslijmvlies, de baarmoederhals en het oog. In andere weefsels is de rol van jodium minder bekend. Via verschillende mechanismen wordt jodium vanuit de voeding in de maag en de twaalfvingerige darm opgenomen en via het bloed afgegeven aan de schildklier. In de schildklier is jodium essentieel voor de productie van schildklierhormonen T4 (thyroxine) en T3 (triiodothyronine).

T3 en T4 bevatten respectievelijk drie en vier jodiumatomen. T4 wordt onder invloed van het seleniumafhankelijke enzym 5’-monodejodinase door verwijdering van een jodiumatoom omgezet naar de fysiologisch actievere vorm T3, die drie tot viermaal krachtiger is. Via deze hormonen speelt jodium een belangrijke rol in de energiestofwisseling en diverse andere fysiologische processen in het lichaam.
Functies van jodiumVolgens de European Food Safety Authority (EFSA) zijn een aantal jodiumfuncties wetenschappelijk het sterkst onderbouwd.
Jodium draagt bij aan:
- een normale productie van schildklierhormonen en normale functies van de schildklier,
- een cognitieve functie,
- neurologische functies,
- energiemetabolisme,
- is belangrijk voor de normale ontwikkeling en groei van kinderen.

Onvoldoende jodiuminname leidt eerst tot een verminderde schildklierhormoonproductie en vervolgens tot onvoldoende weefselrespons. Bij volwassenen kan het overigens jaren duren voor een jodiumtekort tot uiting komt. Dat komt omdat het lichaam eerst de jodiumvoorraad van de schildklier zal uitputten. Een traag werkende schildklier gaat vaak gepaard met diverse aspecifieke klachten. Een jodiumtekort is lastig te herkennen. De volgende klachten kunnen duiden op jodium tekort [3,4]:
- koude handen en voeten,
- constipatie,
- spierzwakte en spierkramp,
- abnormale gewichtstoename door een tragere stofwisseling,
- somberheid, depressiviteit,
- een droge huid, droge en breekbare haren, breekbare nagels, haaruitval,
- een hese of krakende stem,
- vermoeidheid, lusteloosheid, traagheid in denken en handelen,
- een verhoogd cholesterolgehalte,
- gezwollen ogen, een pafferig gezicht,
- een tragere hartslag,
- geheugenverlies, concentratiestoornissen,
- een verminderd libido,
- oedeem, dikke enkels,
- een vergrote schildklier en doofheid
De jodiumstatusDe jodiumstatus wordt vastgesteld door middel van het meten van het jodiumgehalte in de urine (UIC: urinary iodine concentration). De uitscheiding van jodium in de urine wordt uitgedrukt in microgram per liter (mcg/L) en is een biochemische laboratoriummarker van jodiuminname uit de voeding. Daarnaast wordt er gemeten door middel van 24-uurs urinemonsters.

Het jodiumgehalte (UIC) in de urine is normaal bij 100-200 mcg/L. Bij zwangere vrouwen dient het jodiumgehalte in de urine 150-250 mcg/L te zijn. Volgens de WHO is:
- 50-99 mcg/L (of <150 mcg/L tijdens zwangerschap) gedefinieerd als een mild jodiumtekort,
- 20-49 mcg/L als een matig jodiumtekort
- bij minder dan 20 mcg/L is er sprake van een ernstig jodiumtekort [5,6,7] .

Lage schildklierhormoonserumwaarden kunnen wijzen op een jodiumtekort (8,11,20). De huisarts vraagt bij een laboratorium de bepaling van TSH (thyroïdstimulerend hormoon) aan. Bij een afwijkende TSH-waarde test het laboratorium ook automatisch vrij T4. Normaalwaarden zijn:
- TSH: 0,4-4,0 mU/L,
- T4: 64-154 nmol/L,
- FT4: 8-26 pmol/L,
- T3: 1,2-3,4 nmol/L
- FT3: 3-8 pmol/L.

Afwijkende waarden wijzen op een langdurig en/of ernstig jodiumtekort. Omdat het lichaam eerst de jodiumvoorraden in het lichaam uitput en compensatiemechanismen gebruikt om de schildklierwaarden normaal te houden [8].
Dieet en jodiumtekortBehandeling van een jodiumtekort begint met verbeteren van het dieet en inname van meer natuurlijke bronnen van jodium. Zeewieren waaronder kombu (kelp), wakame, nori of mekabu, Ascophyllum nodosum (knotswier), zijn uitstekende en goed opneembare bronnen van jodium. Het jodiumgehalte varieert echter bij de verschillende typen zeewier enorm. Wakame bijvoorbeeld bevat relatief weinig jodium vergeleken met kombu.

Veranderende voedingsgewoonten kunnen zorgen voor jodiumtekort, door bijvoorbeeld een overstap naar biologisch of zelfgebakken brood (vaak zonder gebruik van gejodeerd zout) of helemaal geen brood. Door vervangen van gejodeerd keukenzout door zeezout wordt ook een belangrijke jodiumbron gemist. De Nederlandse VU-hoogleraar Jaap Seidell vermoedt dat ruim een derde van de Nederlandse bevolking mogelijk een (mild) jodiumtekort heeft (Parool 2017).

Het Voedingscentrum waarschuwt nu ook voor een onvoldoende inname van jodium met de voeding. Ze raden aan 6 sneden brood per dag te eten, waarbij het brood bereid moet zijn met bakkerszout. Als iemand geen of minder dan 6 sneetjes brood eet, of brood dat niet met gejodeerd zout bereid is, dan ligt een jodiumtekort op de loer. Een vegetarische of veganistische leefstijl, of het weren van voedingsmiddelen vanwege allergie geeft ook een verhoogd risico op een te lage jodiuminname.

Een cumulerende factor is dat sommige voedingsmiddelen stoffen bevatten, onder andere goitrogenen, die de productie van schildklierhormoon kunnen vertragen omdat zij interfereren met de jodiumopname in de schildklier. Deze natuurlijk voorkomende stoffen zitten onder andere in: cassave, soja, koolsoorten, spruitjes, broccoli en spinazie.

Andere manieren om aan de aanbevolen hoeveelheid van 150 mcg per dag aan jodium te komen zijn bijvoorbeeld het eten van 9 eieren, 1050 gram kaas of 6 glazen halfvolle melk per dag. Geen praktisch haalbare hoeveelheden. De conclusie van het Voedingscentrum is dan ook dat het moeilijk is om voldoende jodium binnen te krijgen als men geen of weinig (gejodeerd) brood eet [9].

Jodiumsuppletie kan een alternatief zijn, maar alleen als het om een gestandaardiseerd (zeewier)preparaat gaat dat aantoonbaar de juiste hoeveelheid jodium bevat.
Jodiumsuppletie zonder piekbelastingSteeds meer mensen kiezen voor supplementen met de natuurlijke vorm van jodium in plaats van een synthetisch supplement [10]. Een studie [11] toonde meer voordelen van zeewier aan. Suppletie van knotswier (Ascophyllum nodosum) gestandaardiseerd op 356 mcg jodium per dag gedurende twee weken verhoogde bij jonge gezonde vrouwen de jodiumuitscheiding in hun urine, zonder schadelijke invloed op de schildklierfunctie.

Zelfs bij vrouwen zonder jodiumtekort (UIC > 100 mcg/L) zou zeewiersuppletie met deze dosering jodium veilig zijn. Dat is omdat de bovengrens in het urinegehalte (500 mcg/L), waarbij negatieve effecten te verwachten zijn, niet overschreden wordt. Conclusie van dit onderzoek was dat de inname van de natuurlijke vorm van jodium uit zeewier veiliger is dan het gebruik van synthetisch kaliumjodide.

Jodium uit zeewier wordt vertraagd., omdat het langzamer wordt opgenomen door het lichaam en daarbij langer beschikbaar blijft. Synthetisch kaliumjodide wordt makkelijker opgenomen, resulterend in een piekconcentratie, waarna het door het lichaam via de urine weer snel uitgescheiden wordt [10, 11].

Daarnaast is zeewier een product dat naast jodium ook andere van nature aanwezige spoorelementen bevat (ijzer, seleen, mangaan, zink en koper). Knotswier is bovendien rijk aan:
- alginezuur (een polysacharide, opgebouwd uit mannuronzuur en guluronzuur, die voorkomt in de
celwand van verschillende soorten bruinwier),
- fucoïdaan (een natuurlijk gesulfateerde polysacharide, die voornamelijk voorkomt in de matrix van
de celwand van verschillende soorten bruinwier),
- polyfenolen (plantaardige antioxidanten).

Het knotswier, Ascophyllum nodosum, wordt soms onterecht kelp genoemd. Kelp is echter een grote bruine zeealg behorend tot een andere klasse (Phaeophyceae/ Laminariales genoemd). Er zijn ongeveer dertig verschillende soorten kelp, waaronder kombu.

Knotswier is een arctisch zeewier, dat onder andere uit de schone zee rond de Hebriden (een groep eilanden voor de westkust van Schotland) wordt gewonnen. Bij kwalitatief goede zeewiersupplementen wordt het knotswier na de oogst zo verwerkt dat de oorspronkelijke voedingswaarde van het wier intact blijft. Het wier wordt gedroogd, tot poeder vermalen en gestandaardiseerd.

Standaardisatie is essentieel, omdat het jodiumgehalte in zeewier sterk kan variëren. Zowel een te laag als een te hoog jodiumgehalte is onwenselijk en daarom is het van belang om voor een gestandaardiseerd zeewierproduct te kiezen waarbij het gehalte bij elke productie opnieuw wordt bepaald en een hoge kwaliteit is gegarandeerd [12].
Contra-indicatiesBij auto-immuun schildklieraandoeningen als de ziekte van Hashimoto en de ziekte van Graves dient suppletie met jodium te worden vermeden. Tevens dient het gebruik van jodium te worden vermeden bij personen die overgevoelig zijn voor jodium. Een te hoge jodiuminname kan hyperthyreoïdie veroorzaken. Terughoudendheid met jodiumsuppletie is ook geboden bij nierdialysepatiënten

Het is belangrijk om tot een juiste dosering te komen, aangezien excessief gebruik van jodium bij bepaalde mensen met een niet goed functionerende schildklier kan leiden tot schildklierproblemen. Dezelfde voorzichtigheid geldt ook bij auto-immune schildklieraandoeningen, die steeds vaker voorkomen. Bij een goede schildklierwerking wordt een teveel aan jodium meestal gemakkelijk door het lichaam verwerkt.

In Japan is de jodiuminname erg hoog: van 378 tot 13.000 μg per dag, voornamelijk door het eten van zeewieren. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) is volgens de Europese Voedsel en Warenautoriteit (EFSA) vastgesteld op:
- 70-130 µg/dag variërend voor kinderen van 0-10 jaar
- 150 µg/dag voor volwassenen
- 200 µg bij zwangerschap en lactatie

De UL (maximale veilige dosis) is vastgesteld op:
- 200 µg/dag voor kinderen 1-3 jaar
- 600 µg/dag voor volwassenen
- 600 µg/dag bij zwangerschap en lactatie

Jodiumvergiftiging (intoxicatie) komt nauwelijks voor, maar is mogelijk bij inname vanaf 60 mg per dag (400 keer de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid). De grootste risico’s op een te hoge jodiuminname vormen de medische toepassingen van jodium (contrastmiddelen, jodium bevattende medicijnen en ontsmettingsmiddelen).

Symptomen zijn brandende pijnen in de mond, keel en maag, dorst, overgeven, diarree met bloed, een pijnlijke verstoorde urinelozing, en op den duur een volledig verstoorde bloedsomloop [13]. Een tekort aan vitamine A, selenium, zink, ijzer en vanadium kan hypothyreoïdie veroorzaken en de effecten van een jodiumtekort versterken [14 ].
Fibrocysteuze mastopathieMastopathie is een goedaardige aandoening in het klierweefsel van de borsten, die vaak gepaard gaat met pijn en gevoeligheid. De klachten zijn pijnlijke en gespannen borsten, stug en onregelmatig aanvoelende borsten en er kan vocht uit de tepels komen. Klachten zijn vaak vlak voor de menstruatie het ergst. Jodium ondersteunt het proces van celvernieuwing waarbij cellen afsterven (apoptose) en worden afgevoerd.

Zonder voldoende jodium worden extra cellen, die tijdens de menstruele cyclus zijn ontstaan, niet allemaal afgebroken. Voldoende jodium kan ervoor zorgen dat het teveel aan cellen wordt verwijderd en dat fibrocysteus borstweefsel verdwijnt.

Klinische studies wijzen uit dat ten opzichte van placebo, bij suppletie met jodium een duidelijke vermindering van de pijnintensiteit wordt waargenomen. Ook vindt er een verbetering van het fibrocysteuze weefsel plaats. Zeewier is een belangrijke dieetcomponent in Aziatische gemeenschappen en een rijke bron van jodium in verschillende chemische vormen. Jodium wordt in Azië 25 keer meer gegeten dan in het westen, wat wordt geassocieerd met minder goed- en kwaadaardige borstziekten bij Japanse vrouwen [15].
Commentaar Natuurdiëtisten NederlandEr zijn bepaalde aandachtspunten bij jodiumsuppletie. Bij een suppletieadvies voor jodium moet bij elke persoon een juiste individuele dosering tussen het aanbevolen minimum en de maximale veilige bovengrens worden bepaald. Daarbij rekening houdend met de jodiuminname uit voeding, medicijnen en andere bronnen (denk aan multivitaminepreparaat). Voor de veiligheid kan er beter langzaam worden opgebouwd naar de minimale aanbevolen dosering.

Mensen met een vergrote knobbelige schildklier (multinodulair struma), de ziekte van Graves of schildklierkanker, die extra jodium (zelfs hele lage doseringen) innemen, lopen risico op een door jodium geïnduceerde hyperthyreoïdie (Jod-Basedow-effect genoemd). In een normaal werkende schildklier vindt het Jod-Basedow-effect niet plaats [16].

Na een overdosering jodium reageert de schildklier met het zogenaamde Wolff- Chaikoff-effect. Dit voorkomt een hyperthyreoïdie door de aanmaak van schildklierhormonen (tijdelijk) stil te leggen. Het Wolff-Chaikoff-effect veroorzaakt bij een normale schildklierfunctie gedurende enkele dagen een hypothyreoïdie. Bij latente schildklierproblemen echter kan dit effect veel langer aanhouden. Daarna volgt een geleidelijke normalisering van de jodiumopname en de schildklierhormoonproductie ( zogenaamde ‘escape’ van Wolff-Chaikoff-effect)[17] .

De schildklier van een foetus is niet in staat om het Wolff-Chaikoff-effect te normaliseren, Hierdoor kan te hoge jodiuminname tijdens de zwangerschap leiden tot hypothyreoïdie bij het pasgeboren kind. Bij zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven is het belangrijk om de maximale veilige dagelijkse inname (UL) van 600 mcg jodium niet te overschrijden.

Een te lage inname van jodium tijdens de zwangerschap en borstvoedingsperiode is echter ook schadelijk. Aanvulling met een lage dosering jodium (goed uitgebalanceerde zwangerschapsmulti) kan daarom in veel gevallen aan te bevelen zijn.

Een ander aandachtspunt is het mineraal selenium. Selenium is nodig voor de productie van dejodinase seleno-enzymen. Deze enzymen zorgen voor verwijdering van een jodiumatoom bij T4 bij de omzetting naar de fysiologisch actievere vorm T3. Bij een seleniumtekort wordt er geen T3 maar een tegenhanger (antagonist) van T3 geproduceerd. Men noemt deze vorm rT3 (reverse T3). rT3 verlaagt de schildklierfunctie.

Een normale seleniumstatus kan beschermend zijn bij een overmaat aan jodium. Een seleniumtekort echter werkt beschermend bij een jodiumdeficiëntie. Bij een combinatie van een selenium- en jodiumtekort, verergert normalisatie van seleniumniveaus de hypothyreoïdie, zonder gelijktijdige jodiumsuppletie[18].

Als laatste noemen we nog dat:
- roken de jodiumopname verlaagt. Dit komt omdat sigaretten thiocyanaten bevatten.
- het medicijn amiodaron (een antiaritmicum voor de behandeling van hartritmestoornissen) een hoog jodiumgehalte bevat. Extra inname van jodium vermeden moet worden wanneer men medicatie slikt dat jodium bevat.
- Lithium remt de door TSH gestimuleerde afgifte van T4. Lithium stapelt in de schildklier en kan de jodiumopname in de schildklier remmen maar ook stimuleren.

Om bovenstaande redenen moeten grote schommelingen in jodiuminname worden vermeden en moet er zorgvuldig omgegaan worden met jodiumsuppletie [19].

 

Vond u deze informatie nuttig? Lees dan alstublieft de persoonlijke oproep van Marijke de Waal Malefijt, oprichtster van Natuur DiŽtisten Nederland